Kattaqörğon tumani

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250–251-b. — ziyouz.com

Kattaqörğon tumani - Samarqand viloyatidagi tuman. 1926 y. 28 sen-t.da taşkil etilgan. Şim.dan viloyatning Iştixon, Jan.-şarkdan Nurobod, ğarbdan Narpay, şarqdan Pastdarğom, şim.-ğarbdan Navoiy viloyatining Xatirçi tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 1,47 ming km2. Aholisi 189 ming kişi (2002). Tumanda 2 şaharça (Suv Ombori, Payşanba) va 11 qişloq fuqarolar yiğini (Girdiqörğon, Durbeş, Kattakörpa, Kattaming, Ki^ikmindon, Jumaboy, Moybuloq, Omonboy, Saroyqörğon, Yangiqörğonça, Qöştepa) bor. Markazi Payşanba şaharçasi.

Tabiati. Relyefi, asosan, yassi tekislikdan iborat bölib şarqdan ğarbga nişab, Örtaça bal. 450 m. Şim. çegarasi böylab Qoradaryo, jan. çegarasi böylab Oqdaryo kanali oqib ötadi. Ikki daryodan çiqarilgan Miyonkol, Şavat, Toss, Narpay ariklari asosiy suğoriş manbaidir. Tuman hududida barpo etilgan Kattaqörğon suv ombori («Kattaqörğon dengizi»)ning xöjalikdagi ahamiyati katta. «Kattaqörğon dengizi»da baliqçilik xöjaligi taşkil etilgan. Iqlimi kontinental. Yozi issiq, quruq, qişi mö'tadil sovuq. Yillik örtaça t-ra 13°, yanv.da —1,9°, iyulda 29,1°. Maksimal t-ra 44°, minimal t-ra —35°. Kuzda dastlabki sovuqlar okt. ning birinçi ön kunligidan boşlanadi. Sovuq bölmaydigan davr 177 kun. Jan.-şarqiy va şarqiy şamollar esib turadi. Yillik örtaça yoğin miqdori 282 mm. Yoğinning köp qismi bahor va qişda yoğadi. Ba'zan qattiq jala quyadi. Tuproqlari oç tusli, oddiy yoki tipik böz tuproq bölib, azaldan suğorib kelingan. Yovvoyi ösimliklardan kampirçopon, eşakmiya, ğumay, semizöt, şöra, ituzum, çitir, oqquray, karrak, yantoq, yalpiz, na'matak, çirmovuq va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, quyon, çiyaböri, jayran, jayra; quşlardan söfitörğay, qirğovul, loyxörak, çumçuq, çuğurçiq, zarğaldoq, tustovuq, ördak, mayna, sudraluvçilardan gekkon kaltakesagi, toşbaqa, sariq ilon, eçkemar, kemiruvçilardan körsiçqon, kiçik qöşoyoq, qumsiçqon, kalamuş, siçqon, yumronqoziq, qunduz va b. uçraydi.

Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, rus, tatar, qozoq, koreys, arman va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2 ga 128,6 kişi (2002). Şaharliklar 25,6 ming kişi, qişloq aholisi 163,4 ming kişi (2002).

Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. Sanoat, quriliş, transport, aloqa korxonalari bor. Şirkat xöjaliklari paxtaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik, ğallaçilik, polizçilik, tokçilik, çorvaçilik b-n şuğullanadi. Tumanda qöşma korxona, kiçik korxona, aksiyadorlik jamiyatlari, xususiy, şirkat korxonalari mavjud. Hunarmandçilik, qandolatçilik va b. rivojlangan.

Tuman hududi orqali Nukus, Urganç, Buxoro, Navoiy ş.laridan Toşkentga qatnovçi avtobuslar ötadi. K.t. markazidan viloyat içidagi yönalişlar böyiça avtobuslar qatnovi yölga qöyilgan.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Q.x.da suğoriladigan yerlar 25 ming 978 ga, şu jumladan, 13400 ga yerga paxta, 8918 ga yerga ğalla ekiladi, şuningdek, şoli, beda, poliz, sabzavot ham yetkaziladi. 22 ming ga yerda örmon xöjaligi joylaşgan, 100 gaterakzor. K.t.da 22 şirkat xöjaligi, 343 dehqon-fermer xöjaligi bor. Şulardan, «Kattaqörğon» parrandaçilik aksiyadorlik jamiyati, «Oriyon» parrandaçili k fermer xöjaliklari unumli işlamokda. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 55 ming 766 qoramol, 30 ming 826 qöy va eçki, 389 ming 625 parranda boqiladi (2002). 2001/2002 öquv yilida tumanda 97 umumiy ta'lim maktabi bölib, qariyb 50 ming öquvçi ta'lim oldi. Şuningdek, kasb-hunar maktabi, litseyi, kolleji, musiqa maktablari faoliyat körsatadi. 58 kutubxona, 23 madaniyat uyi, 3 muzey mavjud.

560 örinli kasalxona va b. tibbiy muassasalarda 198 vraç, 828 örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi.

«Kattaqörğon haqiqati» tuman gaz. 1931 y.dan çiqadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАТТАҚЎРҒОН ТУМАНИ - Самарқанд вилоятидаги туман. 1926 й. 28 сен-т.да ташкил этилган. Шим.дан вилоятнинг Иштихон, Жан.-шаркдан Нуробод, ғарбдан Нарпай, шарқдан Пастдарғом, шим.-ғарбдан Навоий вилоятининг Хатирчи туманлари б-н чегарадош. Майд. 1,47 минг км2. Аҳолиси 189 минг киши (2002). Туманда 2 шаҳарча (Сув Омбори, Пайшанба) ва 11 қишлоқ фуқаролар йиғини (Гирдиқўрғон, Дурбеш, Каттакўрпа, Каттаминг, Ки^икминдон, Жумабой, Мойбулоқ, Омонбой, Саройқўрғон, Янгиқўрғонча, Қўштепа) бор. Маркази Пайшанба шаҳарчаси.

Табиати. Рельефи, асосан, ясси текисликдан иборат бўлиб шарқдан ғарбга нишаб, Ўртача бал. 450 м. Шим. чегараси бўйлаб Қорадарё, жан. чегараси бўйлаб Оқдарё канали оқиб ўтади. Икки дарёдан чиқарилган Миёнкол, Шават, Тосс, Нарпай ариклари асосий суғориш манбаидир. Туман ҳудудида барпо этилган Каттақўрғон сув омбори («Каттақўрғон денгизи»)нинг хўжаликдаги аҳамияти катта. «Каттақўрғон денгизи»да балиқчилик хўжалиги ташкил этилган. Иқлими континентал. Ёзи иссиқ, қуруқ, қиши мўътадил совуқ. Йиллик ўртача т-ра 13°, янв.да —1,9°, июлда 29,1°. Максимал т-ра 44°, минимал т-ра —35°. Кузда дастлабки совуқлар окт. нинг биринчи ўн кунлигидан бошланади. Совуқ бўлмайдиган давр 177 кун. Жан.-шарқий ва шарқий шамоллар эсиб туради. Йиллик ўртача ёғин миқдори 282 мм. Ёғиннинг кўп қисми баҳор ва қишда ёғади. Баъзан қаттиқ жала қуяди. Тупроқлари оч тусли, оддий ёки типик бўз тупроқ бўлиб, азалдан суғориб келинган. Ёввойи ўсимликлардан кампирчопон, эшакмия, ғумай, семизўт, шўра, итузум, читир, оққурай, каррак, янтоқ, ялпиз, наъматак, чирмовуқ ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қуён, чиябўри, жайран, жайра; қушлардан сўфитўрғай, қирғовул, лойхўрак, чумчуқ, чуғурчиқ, зарғалдоқ, тустовуқ, ўрдак, майна, судралувчилардан геккон калтакесаги, тошбақа, сариқ илон, эчкемар, кемирувчилардан кўрсичқон, кичик қўшоёқ, қумсичқон, каламуш, сичқон, юмронқозиқ, қундуз ва б. учрайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, рус, татар, қозоқ, корейс, арман ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2 га 128,6 киши (2002). Шаҳарликлар 25,6 минг киши, қишлоқ аҳолиси 163,4 минг киши (2002).

Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. Саноат, қурилиш, транспорт, алоқа корхоналари бор. Ширкат хўжаликлари пахтачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик, ғаллачилик, полизчилик, токчилик, чорвачилик б-н шуғулланади. Туманда қўшма корхона, кичик корхона, акциядорлик жамиятлари, хусусий, ширкат корхоналари мавжуд. Ҳунармандчилик, қандолатчилик ва б. ривожланган.

Туман ҳудуди орқали Нукус, Урганч, Бухоро, Навоий ш.ларидан Тошкентга қатновчи автобуслар ўтади. К.т. марказидан вилоят ичидаги йўналишлар бўйича автобуслар қатнови йўлга қўйилган.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Қ.х.да суғориладиган ерлар 25 минг 978 га, шу жумладан, 13400 га ерга пахта, 8918 га ерга ғалла экилади, шунингдек, шоли, беда, полиз, сабзавот ҳам етказилади. 22 минг га ерда ўрмон хўжалиги жойлашган, 100 гатеракзор. К.т.да 22 ширкат хўжалиги, 343 деҳқон-фермер хўжалиги бор. Шулардан, «Каттақўрғон» паррандачилик акциядорлик жамияти, «Ориён» паррандачили к фермер хўжаликлари унумли ишламокда. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 55 минг 766 қорамол, 30 минг 826 қўй ва эчки, 389 минг 625 парранда боқилади (2002). 2001/2002 ўқув йилида туманда 97 умумий таълим мактаби бўлиб, қарийб 50 минг ўқувчи таълим олди. Шунингдек, касб-ҳунар мактаби, лицейи, коллежи, мусиқа мактаблари фаолият кўрсатади. 58 кутубхона, 23 маданият уйи, 3 музей мавжуд.

560 ўринли касалхона ва б. тиббий муассасаларда 198 врач, 828 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди.

«Каттақўрғон ҳақиқати» туман газ. 1931 й.дан чиқади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.