Kavitatsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13-b. — ziyouz.com
Kavitatsiya (lot. cavitas — böşliq)— suyuqlik içida gaz, buğ yoki ularning aralaşmasi b-n tölgan böşliq (kavitatsiya pufakçalari) hosil böliş hodisasi. Tez oqayotgan suyuklikda bosimning ma'lum kritik qiymatgaça kamayişi (gidrodinamik K.) natijasida yoki suyuqlikda akustik tölqinlarning ötişi (akustik K.) natijasida sodir böladi. Suyuqlikdagi gaz va bug pufakçalari çeksiz ortib boradi va katta «kavitatsiya pufakçalari»ga aylanadi. Pufakçalar suyuqlikda gaz erişi tufayli hosil bölib, bosim kritik bosimdan yuqori bosim sohasigaça yetganda kamaya boradi va yöqoladi. Natijada suyuqlik aylanib ötayotgan jism yaqinida pufakçalar b-n tölgan çegara — «kavitatsiya zonasi» hosil böladi. Zona çegarasida pufakçalar juda tez kamayib boradi va gidravlik zarba vujudga keladi. Bunday zarbalarning qöşilişi natijasida hamma vakt K. b-n birga ğuvullayotgan ovoz çiqadi. K. gidroinşootlar va qurilmalar, suv turbinalari, suyuklik nasoslari, turbovintlar, baland uçadigan samolyotlarning suyuq tizimlari va b.ga zararli ta'sir körsatadi, f.i.k. ni kamaytiradi, inşootlarni portlatib yuborişi ham mumkin. K.ni yöqotiş uçun suyuqlik harakati sekinlaştiriladi, gidrostatik bosim oşiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАВИТАЦИЯ (лот. cavitas — бўшлиқ)— суюқлик ичида газ, буғ ёки уларнинг аралашмаси б-н тўлган бўшлиқ (кавитация пуфакчалари) ҳосил бўлиш ҳодисаси. Тез оқаётган суюкликда босимнинг маълум критик қийматгача камайиши (гидродинамик К.) натижасида ёки суюқликда акустик тўлқинларнинг ўтиши (акустик К.) натижасида содир бўлади. Суюқликдаги газ ва буг пуфакчалари чексиз ортиб боради ва катта «кавитация пуфакчалари»га айланади. Пуфакчалар суюқликда газ эриши туфайли ҳосил бўлиб, босим критик босимдан юқори босим соҳасигача етганда камая боради ва йўқолади. Натижада суюқлик айланиб ўтаётган жисм яқинида пуфакчалар б-н тўлган чегара — «кавитация зонаси» ҳосил бўлади. Зона чегарасида пуфакчалар жуда тез камайиб боради ва гидравлик зарба вужудга келади. Бундай зарбаларнинг қўшилиши натижасида ҳамма вакт К. б-н бирга ғувуллаётган овоз чиқади. К. гидроиншоотлар ва қурилмалар, сув турбиналари, суюклик насослари, турбовинтлар, баланд учадиган самолётларнинг суюқ тизимлари ва б.га зарарли таъсир кўрсатади, ф.и.к. ни камайтиради, иншоотларни портлатиб юбориши ҳам мумкин. К.ни йўқотиш учун суюқлик ҳаракати секинлаштирилади, гидростатик босим оширилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.