Kavkaz uruşlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16-b. — ziyouz.com
Kavkaz uruşlari - Kavkazni bosib oliş uçun Rossiya imperiyasining olib borgan uruşlari (18—19-a. lar). Pyotr davridayok, Rossiya Kavkazni egallaş uçun harbiy harakatlarni boşlagan edi. Dastlab Doğistonning dengiz sohilidagi hududi va Şim. Ozarbayjonni bosib oldi (1722—23). Rossiya-Turkiya uruşi (1768—74) natijasida Kabarda uzil-kesil Rossiyaga ötdi. 1783 y. Rossiya Şarqiy Gruziyani egalladi. 1802—06 y. larda Ğarbiy Gruziya, Osetiya va Ozarbayjonning qolgan qismi, 1810 y.da Abxaziya Rossiya tomonidan bosib olindi. Usmonli turk imperiyasi va Eron b-n Rossiyaning manfaatlari Kavkazda töqnaşganligi bu yerdagi kuraş jarayoniga öz ta'sirini ötkazmasdan qolmadi. Kavkazdagi xalqlar Rossiya bosqiniga qarşi milliy ozodlik harakatini avj oldirdilar. Bu harakatga 1830 y.larda Ğozi Muhammad, Hamzat, 1834 y. dan imom Şomil boşçilik qildi. 1843 y. Şomil bir neça rus istehkomlarini egallab, Rossiya qöşinlariga jiddiy zarbalar berdi. Ruslarning Kizlyar va Darband ş.lari b-n aloqalari uzib qöyildi, Temirxon Şöra (hoz. Buynaksk) ş.ni ozod qiliş uçun ayovsiz janglar böldi. Ruslardan ozod qilingan Doğiston va Çeçeniston hududida Şomil harbiy liniy davlat — imomat taşkil qildi (q. Muridçilik). Toğliklarning Rossiyaga karşi olib borgan ozodlik harakatlari iqtisodiy qiyinçiliklar tufayli 1850-y.larning oxiriga kelib zaiflaşdi. Usmonli turk imperiyasidan kelayotgan yordam ham töxtadi. 1859 y. Şomilning sönggi tayanç punkti — Gunib ovuli qöldan ketdi. K.u. 1864 y. ruslar tomonidan Ğarbiy Kavkazni bosib oliş b-n tugallandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАВКАЗ УРУШЛАРИ - Кавказни босиб олиш учун Россия империясининг олиб борган урушлари (18—19-а. лар). Пётр давридаёк, Россия Кавказни эгаллаш учун ҳарбий ҳаракатларни бошлаган эди. Дастлаб Доғистоннинг денгиз соҳилидаги ҳудуди ва Шим. Озарбайжонни босиб олди (1722—23). Россия-Туркия уруши (1768—74) натижасида Кабарда узил-кесил Россияга ўтди. 1783 й. Россия Шарқий Грузияни эгаллади. 1802—06 й. ларда Ғарбий Грузия, Осетия ва Озарбайжоннинг қолган қисми, 1810 й.да Абхазия Россия томонидан босиб олинди. Усмонли турк империяси ва Эрон б-н Россиянинг манфаатлари Кавказда тўқнашганлиги бу ердаги кураш жараёнига ўз таъсирини ўтказмасдан қолмади. Кавказдаги халқлар Россия босқинига қарши миллий озодлик ҳаракатини авж олдирдилар. Бу ҳаракатга 1830 й.ларда Ғози Муҳаммад, Ҳамзат, 1834 й. дан имом Шомил бошчилик қилди. 1843 й. Шомил бир неча рус истеҳкомларини эгаллаб, Россия қўшинларига жиддий зарбалар берди. Русларнинг Кизляр ва Дарбанд ш.лари б-н алоқалари узиб қўйилди, Темирхон Шўра (ҳоз. Буйнакск) ш.ни озод қилиш учун аёвсиз жанглар бўлди. Руслардан озод қилинган Доғистон ва Чеченистон ҳудудида Шомил ҳарбий линий давлат — имомат ташкил қилди (қ. Муридчилик). Тоғликларнинг Россияга карши олиб борган озодлик ҳаракатлари иқтисодий қийинчиликлар туфайли 1850-й.ларнинг охирига келиб заифлашди. Усмонли турк империясидан келаётган ёрдам ҳам тўхтади. 1859 й. Шомилнинг сўнгги таянч пункти — Гуниб овули қўлдан кетди. К.у. 1864 й. руслар томонидан Ғарбий Кавказни босиб олиш б-н тугалланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.