Kayoniylar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–26-b. — ziyouz.com
Kayoniylar KAYONIYLAR, kavilar — Örta Osiyo va Xursonda mil. av. 9—8-a.larda yuzaga kelgan davlat uyuşmalarida hukmronlik qilgan qad. podşolik sulolasi. Avesto kitobidagi an'ana xronologik jihatdan mil.av. 11— 8-a.lar orasiga mavhum tarzda işorat qiladi. K. sulolasiga afsona sifatida hamda Örta Osiyoda ilk temir asriga oid tarixiy haqiqat deb qaraşlar mavjud. K. haqidagi xabarlar 2 xil talqinga ega: 1) zarduştiylik ta'limotiga asoslangan diniy talqin (Avesto kitobidagi kavilar avval ta'limot duşmanlari, keyinroq esa uning homiylari. Mac, Kavi Viştasp); 2) epik badiiy talqin. Bu yönaliş K.larning afsonalaş-tirilişiga olib kelgan («Xvadaynamak», «Şohnoma»). Sulola öz nomini kohinlar tabaqasi kavi («şoirkohin») dan olgan. Katta K. soni manbalarda 3—8 tagaça (Kavi Kavad-Kayqubod, Kavi Usan, Kavi Xosrava-Kayxusrav) uçraydi. Şuningdek, Apivaxa, Arşan, Pişinax, Biyarşan, Siyavarşan-Siyovuşlarni ham öz içiga oladi. Kiçik K.ga Aurvataspa (Luhrosp) va Kavi Viştaspa (ba'zan uning 2 ukasi — Spentodata va Zarivaray) kiritilgan. K.ning asosiy maşğuloti — Afrosiyob boşçiligidagi ularga duşman turon qabilalari b-n uruşiş bölgan. Jahonda zarduştiylik dinining tarqalişi kiçik K. davrida bölgan deb hisoblanadi. «Şohnoma»ga köra, K. — Eronning buyuk şoxlari, ammo ularning qudrati va harbiy yutuqlari aşaddiy ma'jusiy, söngra zarduştiylik duşmani Rustamta boğliq bölgan. K.ning hukmronlik qilgan yerlari turliça körsatiladi: Avestoda afsonaviy köllar, daryolar (Vorukaşa, Daytya, Çayçasta), afsonaviy toğlar (Erzifya, Xariti va b.) atrofi, Hilmand daryo havzasi va Dranğianadagi Xamun köli atrofida deb körsatiladi. Musulmon mualliflar manbalarida ba'zilari Balx (qadimda Baqtriya poytaxti) boşqalari (Ma'sudiy, Beruniy) K.ni Yangi Bobil podşoligi hukmdorlari (mil. av. 7—6-a.lar) b-n boğlaydilar. Bu kabi ma'lumotlar K. haqidagi rivoyat va hikoyatlar afsonaga aylaniş davrlarida çalkaşliklarga uçragan, Avestoda salbiy ma'noda ham uçraydi. Bu holni zarduştiylik diniy islohotlaridan oldingi davrlar b-n boğlaş mumkin. Zarduştning Ahuramazda haqidagi xuşxabarini dastlab K. rad etişgan. Şu taassurot izlari Avestoda salbiy munosabat kabi namoyon bölgan. Avestoning keyingi qatlamlarida esa ijobiylaşa boradi. Ular adolat, diyonat kuraşçilariga «aylana boradilar». Mirsodiq Ishoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЁНИЙЛАР, кавилар — Ўрта Осиё ва Хурсонда мил. ав. 9—8-а.ларда юзага келган давлат уюшмаларида ҳукмронлик қилган қад. подшолик сулоласи. Авесто китобидаги анъана хронологик жиҳатдан мил.ав. 11— 8-а.лар орасига мавҳум тарзда ишорат қилади. К. сулоласига афсона сифатида ҳамда Ўрта Осиёда илк темир асрига оид тарихий ҳақиқат деб қарашлар мавжуд. К. ҳақидаги хабарлар 2 хил талқинга эга: 1) зардуштийлик таълимотига асосланган диний талқин (Авесто китобидаги кавилар аввал таълимот душманлари, кейинроқ эса унинг ҳомийлари. Mac, Кави Виштасп); 2) эпик бадиий талқин. Бу йўналиш К.ларнинг афсоналаш-тирилишига олиб келган («Хвадайнамак», «Шоҳнома»). Сулола ўз номини коҳинлар табақаси кави («шоиркоҳин») дан олган. Катта К. сони манбаларда 3—8 тагача (Кави Кавад-Кайқубод, Кави Усан, Кави Хосрава-Кайхусрав) учрайди. Шунингдек, Апиваха, Аршан, Пишинах, Бияршан, Сияваршан-Сиёвушларни ҳам ўз ичига олади. Кичик К.га Аурватаспа (Луҳросп) ва Кави Виштаспа (баъзан унинг 2 укаси — Спентодата ва Зариварай) киритилган. К.нинг асосий машғулоти — Афросиёб бошчилигидаги уларга душман турон қабилалари б-н урушиш бўлган. Жаҳонда зардуштийлик динининг тарқалиши кичик К. даврида бўлган деб ҳисобланади. «Шоҳнома»га кўра, К. — Эроннинг буюк шохлари, аммо уларнинг қудрати ва ҳарбий ютуқлари ашаддий маъжусий, сўнгра зардуштийлик душмани Рустамта боғлиқ бўлган. К.нинг ҳукмронлик қилган ерлари турлича кўрсатилади: Авестода афсонавий кўллар, дарёлар (Ворукаша, Дайтья, Чайчаста), афсонавий тоғлар (Эрзифья, Харити ва б.) атрофи, Ҳилманд дарё ҳавзаси ва Дранғианадаги Хамун кўли атрофида деб кўрсатилади. Мусулмон муаллифлар манбаларида баъзилари Балх (қадимда Бақтрия пойтахти) бошқалари (Маъсудий, Беруний) К.ни Янги Бобил подшолиги ҳукмдорлари (мил. ав. 7—6-а.лар) б-н боғлайдилар. Бу каби маълумотлар К. ҳақидаги ривоят ва ҳикоятлар афсонага айланиш даврларида чалкашликларга учраган, Авестода салбий маънода ҳам учрайди. Бу ҳолни зардуштийлик диний ислоҳотларидан олдинги даврлар б-н боғлаш мумкин. Зардуштнинг Аҳурамазда ҳақидаги хушхабарини дастлаб К. рад этишган. Шу таассурот излари Авестода салбий муносабат каби намоён бўлган. Авестонинг кейинги қатламларида эса ижобийлаша боради. Улар адолат, диёнат курашчиларига «айлана борадилар». Мирсодиқ Исҳоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.