Kazaklar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com
Kazaklar (turkiyça — dovyurak, botir, erkin odamlar) — rus va b. xalqlar tarkibidagi etnik guruh. RFda umumiy soni 5 mln. kişiga yaqin (20-a. oxiri). Dindorlari — pravoslavlar. Hoz. vaqtda Don va Ural havzalari, Volgaböyi va Kubandan tortib Zabaykalye, Ussuri, Irkutsk, Yenisey va Yettisuv atroflarigaça bölgan ulkan hududda yaşaydilar. 15-a. da temuriy şahzodalarning qozoqlik qilib yurişi va qozoq xalqining nomlanişida K. sözining luğaviy ma'nosiga nisbatan muayyan darajada yaqinlik bor. K. dastlab örta asrlarda Daşti Qipçoqda yaşagan qipçoqlar tarkibida erkin tabaqani taşkil qilganlar. Möğullar yurişidan keyin ularning turmuşida muayyan özgarişlar yuz berdi. 15— 17-a.larda Rus podşosi mamlakat çegaralarini himoya qilişda ulardan keng foydalandi. Şu paytdan boşlab K. öz turkiy xususiyatlarini yöqota boşlab, slavyan xalqlari b-n aralaşib ketdi. Keyinçalik Rus podşolari ularni ustalik b-n öz turkiy birodarlariga qarşi kuraşga yölladi. Dastlabki kazak qöşinlari Zaporojye Seçi, Terek, Yoyiq va b. joylarda harbiy jamoalar şaklida 16-a.ning 1-yarmida vujudga keldi. K. harbiy xizmatga öz kiyim-keçagi, oziq-ovqati, qurol-yaroği va ot-ulovi b-n borgan. Ularga hukumat tomonidan maoş tölangan, umrbod foydalaniş uçun çekka hududlardan yer ajratilgan. Kondratiy Bulavin va Yemelyan Pugaçyov boşçiligidagi qözğolonlarda K. faol qatnaşgan. 18-a.dan boşlab to 1917 y.gaça K. Rossiya imperiyasining umumiy qurolli kuçlari tarkibidagi harbiy tabaqa hisoblanib kelgan. 1750 y. Astraxon va 1755 y. Orenburg kazak qöşinlari tuzilib, ulardan nöğaylar, qalmoqlar, qozoqlar va boşqirdlarga qarşi kuraşda foydalanildi. 1787 y. Novorossiyskda Qora dengiz kazak qöşinlari taşkil qilindi. Dunay ortini Rossiya bosib olgaç, 1828 y. Azov kazak qöşinlari ham tuzildi. 19-a.da Sibir va b. mintaqalarda ham köplab kazak qöşinlari taşkil qilindi. 20-a. boşlarida Rossiyada 11 ta kazak qöşinlari (Don, Kuban, Terek, Astraxon, Ural, Orenburg, Yettisuv, Sibir, Zabaykalye, Amur, Ussuri) mavjud edi. 1916 y. K. soni 4.434 ming kişi bölib, ulardan 480 ming kişi harbiy xizmatni ötagan. K. ixtiyorida 63 mln. desyatina yer bölgan. Birinçi jahon uruşiga K. 300 ming askar jönatgan. Barça kazak qöşinlari hamda viloyatlari harbiy va ma'muriy jihatdan kazak qöşinlari boş boşqarmasiga böysungan. Har bir qöşin boşida ataman turgan. K. Rossiya olib borgan uruşlarda, xususan, Yetti yillik uruş (1756— 63), Fransiya-Rossiya uruşi (1812), Qrim uruşi (1853—56), Rossiya-Turkiya uruşi (1877—78) da muhim rol öynagan. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida harbiy texnikaning taraqqiy etişi b-n otliq kazak qöşinining uruşdagi mavqei birmunça pasayib qoldi. 1917 y. fev. inqilobini K. xayrixohlik b-n kutib olişdi. Okt. töntarişidan keyin K. dastlab bolşeviklar va sovet rejimiga qarşi kuraşdilar. Don, Kavkaz, Orenburg, Uralda kazak armiyalari taşkil qilindi. Xususan, K. Saritsin (hoz. Volgograd), Ural, Orenburg, Şim. Kavkazda faol harakat qilganlar. Sovet Rossiyasi rahbarlari VM.Lenin va Ya.M.Sverdlov buyruği b-n K. ayovsiz qirğin qilindi. Leninning imzosi qöyilgan bitta telegramma olingandan keyin Donda qözğolon kötargan ön minglab K. otib taşlandi. Şuningdek, K.ning katta qismi qizil armiya safida turib ok, gvardiyaçilarga qarşi kuraşgan. S.M.Budyonniy va O.I. Gorodovikov boşçiligidagi 1 va 2-otliq armiyaning ança qismini K. taşkil qilgan. 1920 y. sovet rejimi tomonidan K. alohida harbiy tabaqa sifatida tugatildi. 1936 y. 20 apr.da K.dan harbiy xizmatga olişning çeklanganligi bekor qilindi va bir neça kazak diviziyalari tuzildi. Ikkinçi jahon uruşi yillarida generallardan L.M.Dovator, P.A.Belov va b. rahbarligidagi kazak qöşilmalari faşizmga qarşi kuraşdilar. SSSRning parçalanişi natijasida 20-a. oxirlaridan K.ning madaniy an'analari va urf-odatlari qayta tiklandi, turli kazak taşkilotlari tuzildi. Ad.: Murad Adji, Polin polovetskogo polya, M., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЗАКЛАР (туркийча — довюрак, ботир, эркин одамлар) — рус ва б. халқлар таркибидаги этник гуруҳ. РФда умумий сони 5 млн. кишига яқин (20-а. охири). Диндорлари — православлар. Ҳоз. вақтда Дон ва Урал ҳавзалари, Волгабўйи ва Кубандан тортиб Забайкалье, Уссури, Иркутск, Енисей ва Еттисув атрофларигача бўлган улкан ҳудудда яшайдилар. 15-а. да темурий шаҳзодаларнинг қозоқлик қилиб юриши ва қозоқ халқининг номланишида К. сўзининг луғавий маъносига нисбатан муайян даражада яқинлик бор. К. дастлаб ўрта асрларда Дашти Қипчоқда яшаган қипчоқлар таркибида эркин табақани ташкил қилганлар. Мўғуллар юришидан кейин уларнинг турмушида муайян ўзгаришлар юз берди. 15— 17-а.ларда Рус подшоси мамлакат чегараларини ҳимоя қилишда улардан кенг фойдаланди. Шу пайтдан бошлаб К. ўз туркий хусусиятларини йўқота бошлаб, славян халқлари б-н аралашиб кетди. Кейинчалик Рус подшолари уларни усталик б-н ўз туркий биродарларига қарши курашга йўллади. Дастлабки казак қўшинлари Запорожье Сечи, Терек, Ёйиқ ва б. жойларда ҳарбий жамоалар шаклида 16-а.нинг 1-ярмида вужудга келди. К. ҳарбий хизматга ўз кийим-кечаги, озиқ-овқати, қурол-яроғи ва от-улови б-н борган. Уларга ҳукумат томонидан маош тўланган, умрбод фойдаланиш учун чекка ҳудудлардан ер ажратилган. Кондратий Булавин ва Емельян Пугачёв бошчилигидаги қўзғолонларда К. фаол қатнашган. 18-а.дан бошлаб то 1917 й.гача К. Россия империясининг умумий қуролли кучлари таркибидаги ҳарбий табақа ҳисобланиб келган. 1750 й. Астрахон ва 1755 й. Оренбург казак қўшинлари тузилиб, улардан нўғайлар, қалмоқлар, қозоқлар ва бошқирдларга қарши курашда фойдаланилди. 1787 й. Новороссийскда Қора денгиз казак қўшинлари ташкил қилинди. Дунай ортини Россия босиб олгач, 1828 й. Азов казак қўшинлари ҳам тузилди. 19-а.да Сибирь ва б. минтақаларда ҳам кўплаб казак қўшинлари ташкил қилинди. 20-а. бошларида Россияда 11 та казак қўшинлари (Дон, Кубань, Терек, Астрахон, Урал, Оренбург, Еттисув, Сибирь, Забайкалье, Амур, Уссури) мавжуд эди. 1916 й. К. сони 4.434 минг киши бўлиб, улардан 480 минг киши ҳарбий хизматни ўтаган. К. ихтиёрида 63 млн. десятина ер бўлган. Биринчи жаҳон урушига К. 300 минг аскар жўнатган. Барча казак қўшинлари ҳамда вилоятлари ҳарбий ва маъмурий жиҳатдан казак қўшинлари бош бошқармасига бўйсунган. Ҳар бир қўшин бошида атаман турган. К. Россия олиб борган урушларда, хусусан, Етти йиллик уруш (1756— 63), Франция-Россия уруши (1812), Қрим уруши (1853—56), Россия-Туркия уруши (1877—78) да муҳим роль ўйнаган. 19-а. охири ва 20-а. бошларида ҳарбий техниканинг тараққий этиши б-н отлиқ казак қўшинининг урушдаги мавқеи бирмунча пасайиб қолди. 1917 й. фев. инқилобини К. хайрихоҳлик б-н кутиб олишди. Окт. тўнтаришидан кейин К. дастлаб большевиклар ва совет режимига қарши курашдилар. Дон, Кавказ, Оренбург, Уралда казак армиялари ташкил қилинди. Хусусан, К. Царицин (ҳоз. Волгоград), Урал, Оренбург, Шим. Кавказда фаол ҳаракат қилганлар. Совет Россияси раҳбарлари ВМ.Ленин ва Я.М.Свердлов буйруғи б-н К. аёвсиз қирғин қилинди. Лениннинг имзоси қўйилган битта телеграмма олингандан кейин Донда қўзғолон кўтарган ўн минглаб К. отиб ташланди. Шунингдек, К.нинг катта қисми қизил армия сафида туриб ок, гвардиячиларга қарши курашган. С.М.Будённий ва О.И. Городовиков бошчилигидаги 1 ва 2-отлиқ армиянинг анча қисмини К. ташкил қилган. 1920 й. совет режими томонидан К. алоҳида ҳарбий табақа сифатида тугатилди. 1936 й. 20 апр.да К.дан ҳарбий хизматга олишнинг чекланганлиги бекор қилинди ва бир неча казак дивизиялари тузилди. Иккинчи жаҳон уруши йилларида генераллардан Л.М.Доватор, П.А.Белов ва б. раҳбарлигидаги казак қўшилмалари фашизмга қарши курашдилар. СССРнинг парчаланиши натижасида 20-а. охирларидан К.нинг маданий анъаналари ва урф-одатлари қайта тикланди, турли казак ташкилотлари тузилди. Ад.: Мурад Аджи, Полынь половецкого поля, М., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.