Keça-kunduz
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 328–329-b. — ziyouz.com
Keça-kunduz KEÇA-KUNDUZ, sutka - 24 soatga teng vaqt ölçov birligi. Yerning yulduzlarga nisbatan bir marta aylanib çiqiş davri Yulduz sutkasiga va Quyoşga nisbatan aylaniş davri Quyoş sutkasiga bulinadi. Yulduz sutkasi uzunligi bahorgi tengkunlik nuqtasidan ikkita ketma-ket yuqori (yoki pastki) kulminatsiyalari orasidagi vaqtga teng. Yulduz sutkasi haqiqiy (pretsessiya va nutatsiya hisobga olinsa) va örtaça (faqat pretsessiya hisobga olinsa) yulduz sutkalariga ajraladi. Bahorgi tengkunlik sutkasi nuqtasining pretsession harakati ta'sirida örtaça yulduz sutkasi Yerning öz öqi atrofida haqiqiy aylaniş davridan 0,0084 sekundga qisqa. Nutatsiya ta'sirida haqiqiy yulduz sutkasining uzunligi özgarib turadi. Quyoş bir sutka davomida osmon sferasida 1° şarqqa to-mon siljiydi. Şu sababli, yulduz sutkasi b-n amalda vaqtni ölçaş noqulay bölib, u kun va tunning almaşinişi b-n töğri kelmaydi. Şuning uçun Kuyoş sutkasida uning ikkala ketma-ket pastki (yarim tun) kulminatsiyasi oraliğidagi vaqt olinadi. Quyoş sutkasi ham haqiqiy va örtaça Quyoş sutkalariga bölinadi. Quyoş sutkasining uzunligi esa yarim tun (haqiqiy Quyoş sutkasida haqiqiy Quyoşning pastki kulminatsiyasi; örtaça Quyoş sutkasida esa Quyoşning soxta pastki kulminatsiyasi) dan boşlab hisoblanadi. Yer orbitasining ellipssimonligi va ekvatorning ekliptikaga oğişganligi tufayli haqiqiy Quyoş sutkasi ham doimiy emas va yil davomida 24 soat 3 min 36 s (sentyabr örtalarida) dan 24 soat 4 min 27 s (dekabr oxirida) gaça özgarib turadi. Şuning uçun Quyoşning ekvator buyiça yil davomida doimiy burçak tezlik b-n harakat qiluvçi örtaça Quyoş sutkasi (24 soat 3 min 56,55536 s yulduz sutkasi) olinadi. Tropik yil 366,2422 yulduz sutkasi yoki 365,2422 Quyoş sutkasidan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕЧА-КУНДУЗ, сутка - 24 соатга тенг вақт ўлчов бирлиги. Ернинг юлдузларга нисбатан бир марта айланиб чиқиш даври Юлдуз суткасига ва Қуёшга нисбатан айланиш даври Қуёш суткасига булинади. Юлдуз суткаси узунлиги баҳорги тенгкунлик нуқтасидан иккита кетма-кет юқори (ёки пастки) кульминациялари орасидаги вақтга тенг. Юлдуз суткаси ҳақиқий (прецессия ва нутация ҳисобга олинса) ва ўртача (фақат прецессия ҳисобга олинса) юлдуз суткаларига ажралади. Баҳорги тенгкунлик суткаси нуқтасининг прецессион ҳаракати таъсирида ўртача юлдуз суткаси Ернинг ўз ўқи атрофида ҳақиқий айланиш давридан 0,0084 секундга қисқа. Нутация таъсирида ҳақиқий юлдуз суткасининг узунлиги ўзгариб туради. Қуёш бир сутка давомида осмон сферасида 1° шарққа то-мон силжийди. Шу сабабли, юлдуз суткаси б-н амалда вақтни ўлчаш ноқулай бўлиб, у кун ва туннинг алмашиниши б-н тўғри келмайди. Шунинг учун Куёш суткасида унинг иккала кетма-кет пастки (ярим тун) кульминацияси оралиғидаги вақт олинади. Қуёш суткаси ҳам ҳақиқий ва ўртача Қуёш суткаларига бўлинади. Қуёш суткасининг узунлиги эса ярим тун (ҳақиқий Қуёш суткасида ҳақиқий Қуёшнинг пастки кульминацияси; ўртача Қуёш суткасида эса Қуёшнинг сохта пастки кульминацияси) дан бошлаб ҳисобланади. Ер орбитасининг эллипссимонлиги ва экваторнинг эклиптикага оғишганлиги туфайли ҳақиқий Қуёш суткаси ҳам доимий эмас ва йил давомида 24 соат 3 мин 36 с (сентябрь ўрталарида) дан 24 соат 4 мин 27 с (декабрь охирида) гача ўзгариб туради. Шунинг учун Қуёшнинг экватор буйича йил давомида доимий бурчак тезлик б-н ҳаракат қилувчи ўртача Қуёш суткаси (24 соат 3 мин 56,55536 с юлдуз суткаси) олинади. Тропик йил 366,2422 юлдуз суткаси ёки 365,2422 Қуёш суткасидан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.