Keça-kunduzlik ritmlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 329-b. — ziyouz.com
Keça-kunduzlik ritmlar -biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi va xarakteridagi özgarişlarning keça-kunduz davriy takrorlanib turişi. K.-k.r. aksariyat biokimyoviy va fiziologik jarayonlar (hujayra bölinişining çastotasi, tana haroratining özgarib turişi, moddalar almaşinuvi intensivligi va h.k.)ga xos. Hayvonlarning sutkalik ritmik faolligi, ösimliklar barglari va gultoji barglarining holati K.- k.r.ga boğliq, Odamlarda 100 ga yaqin fiziologik funksiyalarning K.-k.r.ga ega ekanligi aniqlangan. K.-k.r. köp hujayrali organizmlarning ayrim hujayralarida ham mavjud. Hayvonlar miyasida organlar va hujayralarning K.-k.r.ini bir-biri hamda taşqi muhit özgarişlari b-n muvofiqlaştiruvçi markazlar aniqlangan. Tabiatda K.-k.r. endogen ritmdan va muhitning keça-kunduz özgarişlariga körsatadigan reaksiyalaridan iborat. Muhitning tabiiy ritmi buzilganda organizm turli fiziologik funksiyalari K.-k.r.ining mutanosibligi yuqoladi. Bunday hol hayvon va usimliklarni sun'iy şaroitda köpaytirilganda, biror poyasdan boşqasiga uçib ötilganda, şuningdek, odamni tabiiy ravişda özgaruvçi muhitdan ajratib qöyilganda (mas, kosmik parvozda) kuzatiladi. Bu holat organizmda patologik uzgarişlarning kelib çiqişiga ham sabab bölişi mumkin.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕЧА-КУНДУЗЛИК РИТМЛАР -биологик жараёнлар ва ҳодисалар интенсивлиги ва характеридаги ўзгаришларнинг кеча-кундуз даврий такрорланиб туриши. К.-к.р. аксарият биокимёвий ва физиологик жараёнлар (ҳужайра бўлинишининг частотаси, тана ҳароратининг ўзгариб туриши, моддалар алмашинуви интенсивлиги ва ҳ.к.)га хос. Ҳайвонларнинг суткалик ритмик фаоллиги, ўсимликлар барглари ва гултожи баргларининг ҳолати К.- к.р.га боғлиқ, Одамларда 100 га яқин физиологик функцияларнинг К.-к.р.га эга эканлиги аниқланган. К.-к.р. кўп ҳужайрали организмларнинг айрим ҳужайраларида ҳам мавжуд. Ҳайвонлар миясида органлар ва ҳужайраларнинг К.-к.р.ини бир-бири ҳамда ташқи муҳит ўзгаришлари б-н мувофиқлаштирувчи марказлар аниқланган. Табиатда К.-к.р. эндоген ритмдан ва муҳитнинг кеча-кундуз ўзгаришларига кўрсатадиган реакцияларидан иборат. Муҳитнинг табиий ритми бузилганда организм турли физиологик функциялари К.-к.р.ининг мутаносиблиги йуқолади. Бундай ҳол ҳайвон ва усимликларни сунъий шароитда кўпайтирилганда, бирор поясдан бошқасига учиб ўтилганда, шунингдек, одамни табиий равишда ўзгарувчи муҳитдан ажратиб қўйилганда (мас, космик парвозда) кузатилади. Бу ҳолат организмда патологик узгаришларнинг келиб чиқишига ҳам сабаб бўлиши мумкин.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.