Kema
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 292–294-b. — ziyouz.com
Kema — yuk va yölovçilarni taşiş, baliq ovlaş, suv ostidan foydali qazilmalar (mas, neft) ni qaziş, sport maşklari va musobaqalari ötkaziş hamda harbiy masalalarni, i. t. işlari va b.ni bajariş, sayyohlik uçun möljallangan suvda suzuvçi inşoot. Qadimda suzib yuruvçi vosita sifatida xodalar va suvda suzadigan boşqa narsalardan foydalanişgan.
Xodalarni bir-biriga boğlab qurilgan solni dastlabki K. deb hisoblaş mumkin. Qad. Misr, Örta Osiyo, Xitoy, Koreya, Yaponiya, Hindiston va b. mamlakatlarda qayiq va K.lar yasalgan. Misrda dastlab qamiş va papirusdan yasalgan sol işlatilgan. Ossuriyada hayvon terisidan tayyorlangan qopga havo puflab suvdan suzib ötişda foydalanişgan. Şim. mamlakatlarda qayin pöstloğidan qurilgan, daraxt tanasini öyib yasalgan yoki karkasga hayvon terisi tortilgan (çelnok) qayiqlardan foydalanişgan. Misrda qadimdan köp eşkakli dengiz K.si rasm böldi. Bora-bora kemasozlik takomillaşib, K.ning ölçamlari va yuk kötaruvçanligi ortib bordi, unga eşkak va yelkanlar örnatildi (mas, X. Kolumb «Santa Mariya» yelkanli K. — karavellada Amerikani oçgan, 1492). Rus mexanigi I. Kulibin 1772 y.da ğildirak (çarxpalak) li K.ni yaratdi. Angliyada 1882 y. birinçi temir paroxod (buğ kemasi) qurildi. 19-a. 40-y. larida vintli K. qöllana boşladi. Birinçi buğ turbinali K. («Turbiniya») Angliyada yaratildi (1894). Rossiyada dunyoda birinçi bölib içki yonuv dvigateli örnatilgan K. («Vandal») qurildi (1902). Keyinçalik elektr dvigatelli (1913, AQŞ), gidromuftali (1925, Germaniya), 20-a. 50-y.larida suv osti qanotli K.lar paydo böldi. K.larga gaz turbinalari, atom kuç qurilmalari örnatildi, atom turboelektroxodlar paydo böldi. Hozir suv yöllarida pa-roxodlar, teploxodlar, elektroxodlar, atomoxodlar qatnaydi.
Özbekistonda qam qadimdan K.lardan foydalanilgan. Amudaryo va Orol dengizida K.lar qatnagan. Ilgari, asosan, yelkanli K.lar bölgan. 20-a. boşlarida Amudaryo va Orol dengizida yuklar va yölovçilar taşilgan (mas, 1924 y. Örta Osiyo suv yöllarida 20 kema, 1500 qayiq qatnagan). 1923 y. Örta Osiyo paroxodçilik boşqarmasi tuzilgan (1956 y. u sobiq Ittifoq Dengiz floti vazirligi ixtiyoriga ötkazildi). 1950 y. Termizda daryo porti oçildi. Amudaryo sohillarida bir neça bandargohlar qurildi. 1980 y.ga kelib Özbekistonda suv yöllarining umumiy uz. 2800 km ga yetdi. 1995 y. «Termiz daryo porti», «Xorazm daryo floti», «Qoraqalpoğiston daryo floti» i. ç. birlaşmalari taşkil qilindi. Daryo suvining kamayişi va Orol dengizining qurib borişi tufayli suv yöllari keskin qisqardi. Respublika daryo flotida 150 ga yaqin teploxod bor, suv yöllarining umumiy uz. 1000 km ga yaqin (2002). Xalq xöjaligi yuklari, asosan, Termiz — Hayraton, Şarlavuq — Törtköl, Xöjayli — Törtköl, Xöjayli — Beruniy, Qoratov — Taxiatoş yönalişlarida taşiladi.
Vazifasiga köra, K.lar transport, ovçilik, sanoat-xöjalik, ma'muriyxizmat, harbiy, i. t. işlarini bajaruvçi, kemalarga xizmat körsatuvçi turlarga bölinadi. Transport K.sida yuk, yölovçilartaşiladi; ovçilik K. sida kit va baliq ovlanadi; sanoat-xöjalik K.sida suv ostidagi neft burğilanadi; xizmat körsatuvçi K. şatakka oluvçi, brandvaxtlar, kabel kemasi, muzyorarlar, doklar, suzib yuruvçi mayoq va b.ga bölinadi.
Suzib yuriş hududi va usuli böyiça K.lar dengizda, içki suvlar va aralaş suvlarda suzib yuradigan turlarga; öziyurar (paroxodlar, teploxodlar, elektroxodlar, atomoxodlar) va şatakka olinadigan (barja, lixter); harakatlaniş usuliga köra, suv osti qanotli, havo yostiğida harakatlanadigan turlarga bölinadi.
K.ning asosii qismlari: korpus, qurilmalar (rul, yakor, qayiqni tuşiriş-kötariş va b.), yonğinga qarşi, maişiy, suv b-n ta'minlaş, şamollatiş, havoni mö'tadillaş tizimlari, energetik qurilmalar, harakatlantirgiç. K. navigatsiya asboblari, aloqa vositalari b-n ham jihozlanadi. Dengizda suziş K.ning muhim körsatkiçi hisoblanadi. Foydalaniş-texnik körsatkiçlari — harakat tezligi, suziş uzokligi, puxtaligi, suv siğimi, yuk kötaruvçanligi, yölovçilar soni va b.
Harbiy K.lar maxsus harbiy topşiriqlarni bajariş uçun möljallanadi va tegişli harbiy texnika b-n qurollantiriladi. Bularga avianosetslar, kreyserlar, qavo mudofaasi K.lari, radiolokatsiya va dozor K.lari, suv osti K.lari, qöriqçi K.lar, Torpedo katerlari, suvga minalar qöyuvçi va suvni minasizlantiruvçi K.lar kiradi. Harbiy K.lar va ularga örnatiladigan jangovar qurollar yangi elektron texnika yordamida boşqariladi.
K.ni yaratişda loyihalaş nazariyasi, quriliş mexanikasi, maşina va mexanizmlar nazariyasi, materiallar qarşiligi, nazariy mexanika, kemalar yasaş texnologiyasi, kemasozlik iqtisodiyoti kabi fan va sohalardan keng foydalaniladi. K. yasaş istiqboli K.larni universallaştiriş va ixtisoslaştiriş, K.lar yasaş texnologiyasini takomillaştiriş, K.larning tezligini, yölovçilar va yuklar taşiş quvvatini oşiriş, suv osti qanotli va havo yostiqli K.larni köproq quriş va b.ga yönaltirilgan. Ayniqsa, sayyohlik K.larining qulayligini oşirişga katta e'tibor berilmokda, çunki aviatsiya va t. y. transportida falokatlarning köpayganligi K. sayyohligi taraqqiyotiga yöl oçib berdi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕМА — юк ва йўловчиларни ташиш, балиқ овлаш, сув остидан фойдали қазилмалар (мас, нефть) ни қазиш, спорт машклари ва мусобақалари ўтказиш ҳамда ҳарбий масалаларни, и. т. ишлари ва б.ни бажариш, сайёҳлик учун мўлжалланган сувда сузувчи иншоот. Қадимда сузиб юрувчи восита сифатида ходалар ва сувда сузадиган бошқа нарсалардан фойдаланишган.
Ходаларни бир-бирига боғлаб қурилган солни дастлабки К. деб ҳисоблаш мумкин. Қад. Миср, Ўрта Осиё, Хитой, Корея, Япония, Ҳиндистон ва б. мамлакатларда қайиқ ва К.лар ясалган. Мисрда дастлаб қамиш ва папирусдан ясалган сол ишлатилган. Оссурияда ҳайвон терисидан тайёрланган қопга ҳаво пуфлаб сувдан сузиб ўтишда фойдаланишган. Шим. мамлакатларда қайин пўстлоғидан қурилган, дарахт танасини ўйиб ясалган ёки каркасга ҳайвон териси тортилган (челнок) қайиқлардан фойдаланишган. Мисрда қадимдан кўп эшкакли денгиз К.си расм бўлди. Бора-бора кемасозлик такомиллашиб, К.нинг ўлчамлари ва юк кўтарувчанлиги ортиб борди, унга эшкак ва елканлар ўрнатилди (мас, X. Колумб «Санта Мария» елканли К. — каравеллада Американи очган, 1492). Рус механиги И. Кулибин 1772 й.да ғилдирак (чархпалак) ли К.ни яратди. Англияда 1882 й. биринчи темир пароход (буғ кемаси) қурилди. 19-а. 40-й. ларида винтли К. қўллана бошлади. Биринчи буғ турбинали К. («Турбиния») Англияда яратилди (1894). Россияда дунёда биринчи бўлиб ички ёнув двигатели ўрнатилган К. («Вандал») қурилди (1902). Кейинчалик электр двигателли (1913, АҚШ), гидромуфтали (1925, Германия), 20-а. 50-й.ларида сув ости қанотли К.лар пайдо бўлди. К.ларга газ турбиналари, атом куч қурилмалари ўрнатилди, атом турбоэлектроходлар пайдо бўлди. Ҳозир сув йўлларида па-роходлар, теплоходлар, электроходлар, атомоходлар қатнайди.
Ўзбекистонда қам қадимдан К.лардан фойдаланилган. Амударё ва Орол денгизида К.лар қатнаган. Илгари, асосан, елканли К.лар бўлган. 20-а. бошларида Амударё ва Орол денгизида юклар ва йўловчилар ташилган (мас, 1924 й. Ўрта Осиё сув йўлларида 20 кема, 1500 қайиқ қатнаган). 1923 й. Ўрта Осиё пароходчилик бошқармаси тузилган (1956 й. у собиқ Иттифоқ Денгиз флоти вазирлиги ихтиёрига ўтказилди). 1950 й. Термизда дарё порти очилди. Амударё соҳилларида бир неча бандаргоҳлар қурилди. 1980 й.га келиб Ўзбекистонда сув йўлларининг умумий уз. 2800 км га етди. 1995 й. «Термиз дарё порти», «Хоразм дарё флоти», «Қорақалпоғистон дарё флоти» и. ч. бирлашмалари ташкил қилинди. Дарё сувининг камайиши ва Орол денгизининг қуриб бориши туфайли сув йўллари кескин қисқарди. Республика дарё флотида 150 га яқин теплоход бор, сув йўлларининг умумий уз. 1000 км га яқин (2002). Халқ хўжалиги юклари, асосан, Термиз — Ҳайратон, Шарлавуқ — Тўрткўл, Хўжайли — Тўрткўл, Хўжайли — Беруний, Қоратов — Тахиатош йўналишларида ташилади.
Вазифасига кўра, К.лар транспорт, овчилик, саноат-хўжалик, маъмурийхизмат, ҳарбий, и. т. ишларини бажарувчи, кемаларга хизмат кўрсатувчи турларга бўлинади. Транспорт К.сида юк, йўловчиларташилади; овчилик К. сида кит ва балиқ овланади; саноат-хўжалик К.сида сув остидаги нефть бурғиланади; хизмат кўрсатувчи К. шатакка олувчи, брандвахтлар, кабель кемаси, музёрарлар, доклар, сузиб юрувчи маёқ ва б.га бўлинади.
Сузиб юриш ҳудуди ва усули бўйича К.лар денгизда, ички сувлар ва аралаш сувларда сузиб юрадиган турларга; ўзиюрар (пароходлар, теплоходлар, электроходлар, атомоходлар) ва шатакка олинадиган (баржа, лихтер); ҳаракатланиш усулига кўра, сув ости қанотли, ҳаво ёстиғида ҳаракатланадиган турларга бўлинади.
К.нинг асосии қисмлари: корпус, қурилмалар (руль, якорь, қайиқни тушириш-кўтариш ва б.), ёнғинга қарши, маиший, сув б-н таъминлаш, шамоллатиш, ҳавони мўътадиллаш тизимлари, энергетик қурилмалар, ҳаракатлантиргич. К. навигация асбоблари, алоқа воситалари б-н ҳам жиҳозланади. Денгизда сузиш К.нинг муҳим кўрсаткичи ҳисобланади. Фойдаланиш-техник кўрсаткичлари — ҳаракат тезлиги, сузиш узоклиги, пухталиги, сув сиғими, юк кўтарувчанлиги, йўловчилар сони ва б.
Ҳарбий К.лар махсус ҳарбий топшириқларни бажариш учун мўлжалланади ва тегишли ҳарбий техника б-н қуроллантирилади. Буларга авианосецлар, крейсерлар, қаво мудофааси К.лари, радиолокация ва дозор К.лари, сув ости К.лари, қўриқчи К.лар, Торпедо катерлари, сувга миналар қўювчи ва сувни минасизлантирувчи К.лар киради. Ҳарбий К.лар ва уларга ўрнатиладиган жанговар қуроллар янги электрон техника ёрдамида бошқарилади.
К.ни яратишда лойиҳалаш назарияси, қурилиш механикаси, машина ва механизмлар назарияси, материаллар қаршилиги, назарий механика, кемалар ясаш технологияси, кемасозлик иқтисодиёти каби фан ва соҳалардан кенг фойдаланилади. К. ясаш истиқболи К.ларни универсаллаштириш ва ихтисослаштириш, К.лар ясаш технологиясини такомиллаштириш, К.ларнинг тезлигини, йўловчилар ва юклар ташиш қувватини ошириш, сув ости қанотли ва ҳаво ёстиқли К.ларни кўпроқ қуриш ва б.га йўналтирилган. Айниқса, сайёҳлик К.ларининг қулайлигини оширишга катта эътибор берилмокда, чунки авиация ва т. й. транспортида фалокатларнинг кўпайганлиги К. сайёҳлиги тараққиётига йўл очиб берди
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.