Kembriy sistemasi

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 295–297-b. — ziyouz.com

Kembriy sistemasi (DAVRI), kembriy (Cambria — Uelsning lot. nomi) — Yerning geologik tarixidagi paleozoy eratemasining birinçi davri. Stratigrafik şkalada paleozoy eratemasining ordovik va yuqori proterozoyning vend sistemasi oraliğida joylaşgan bölib, fanerozoy eonotemasining quyi paleozoy eratemasiga mansub. Radiologik xronometriya ma'lumotlariga köra, kembriyning quyi çegarasi 570 mln. yil, yuqorisi 510 (490) mln. yil qilib belgilangan.

K.s. 1835 y.da ingliz geologi A.Sejvik tomonidan Buyuk Britaniyadagi Uels toğlarida devon davrigaça bölgan yotqiziqlarni örganiş vaqtida ajratilgan. Uning A.Sejvik tomonidan aniklangan dastlabki hajmi hoz. zamon tuşunçasiga töğri kelmaydi. Keyinroq A.Sejvik K.s.dan Monto-kembriy kompleksining metamorfik jinslarini ajratgan va kembriyning quyi çegarasiga aniqlik kiritgan. Lekin sistemaning yuqori çegarasi öziça qolaverdi. A. Sejvik yöl qöygan xatoning asosiy sababi — u paleontologik metodga işonçsizlik b-n qaradi.

K.s. hajmi 1879 y. ingliz geologi Çarlz Lepvors tomonidan aniklandi va hoz. zamon tuşunçasiga yaqinlaştirildi. U fauna majmualarining farqiga asoslanib devongaça bölgan yotqiziqlarni 3 mustaqil sistema — kembriy, ordovik (birinçi marta) va silurga ajratdi, Bunday bölinişga ba'zi özgariş va qöşimçalar qilinib, hozirgaça foydalanib kelinmoqda. 1888 y. amerikalik geolog Ç.Uolkott kembriy faunasining ketma-ketligiga asoslanib, K.s.ni 3 qism (bölim)ga: quyi kembriy, örta kembriy va yuqori kembriyga ajratişni taklif qildi. K.s. 20-a.ning 50-y. larigaça yaruslarga ajratilmagan. 1956 y.da Sibir platformasini örganiş asosida quyi bölim aldan va lena yaruslariga, örtasi — amgin va may yaruslariga ajratildi. Yuqori bölimi 1982 y.da Kozoğiston kesmasi böyiça yaruslarga ajratildi. Öşa yili quyi kembriy yarusi şkalasiga ba'zi özgartişlar kiritildi (Kembriyning umumiy stratigrafik şkalasiga q.). Bu yaruslar 1989 va 1992 y.lardagi xalqaro şkalaga kiritilgan. Yaruslarga ajratişda organik qoldiqlar turli guruhlarining evolyutsion rivojlaniş bosqiçlari, ya'ni şu guruhlardagi eng közga taşlanuvçi morfologik özgarişlar asos qilib olingan, ularning çegaralari esa bu bosqiçlar orasidagi çegaralarga mos keladi. Har bir yarus uçun trilobitlar, arxeotsiatlar, braxiopodalar, mollyuskalar va b.ning mutanosib majmualari xos. K.s.da tokembriy skeletsiz biotalar yöqolib, skeletli organizmlar paydo böldi. Bu holni muhitdagi kimyoviy özgarişlar, şuningdek, kosmik omillarning mutagen ta'siri deb hisoblaydilar. Quyi kembriy yotqiziqlari orasida dengiz transgressiyasi natijasida dengiz yotqiziqlari keng tarqalgan, örta kembriydan yuqori kembriy boşlarigaça köp joylarda regressiya sodir bölgan. Yuqori kembriyda ilk bor lagunaga xos qizil rangli jinslar topilgan. Asosiy tektonik strukturalar rifey oxirlaridan boşlab şakllangan. Ösimlik dunyosi kök-yaşil va qizil suvötlar va ibtidoiy yuksak ösimliklardan iborat edi. Kembriyda paleozoyda ma'lum bölgan organizmlar guruhining barçasi vujudga kelgan. Paleookeanlarning kembriy suvlarida arxeotsiatlar, trilobitlar, bulutlar (gubki), qulfsiz braxiopodalar, xiolitlar, gastropodalar, stenotekoidlar, ignatanlilar, çuvalçanglar, konodontlar, qisqiçbaqasimonlar, sianobakteriyalar, turli suvötlar va h.k. yaşagan. Ularning köpçiligi sekin-asta rivojlanib, tuzilişlari murakkablaşa borib, butun fanerozoy davomida mavjud bölgan. Kembriyda organik dunyoning nihoyatda turli-tuman bölişiga yirik dengiz havzalarida yaşaş muhitining qulayligi imkon yaratdi. Dengizlarning iliq suvida organizmlarning biologik strukturasining özgarişiga, yangi formalarining paydo bölişiga ijobiy ta'sir etuvçi turli kimyoviy elementlarning yuqori konsentratsiyasi mavjud bölgan. K.s. foydali kazilmalari orasida Qozoğistondagi fosforit koni, Şarqiy Sibir va Xitoydagi boksit, Rossiyaning Kuznetsk Olatovidagi marganets, Sibirdagi toş tuzi va neft konlari muhim örin tutadi. Bu davr yotqiziqlari de-yarli hamma qit'alarda aniqlangan. Örta Osiyoda K.s. yotqiziklari Şim. Tyanşan, Çatqol, Qoratoğ, Norin, Pomir toğlarida bor. Özbekistonda Piskom, Olay, Turkiston tizmalarida, Markaziy Qizilqumning Nurota va Tomdi toğlarida ham aniklangan. Bu joylarda kembriy atdabanoqsoy yaruslarida ma'lum bölib, tarkibida köplab arxeotsiatlar, trilobitlar, xiolitlar, qulfsiz braxiopodalar, ohak-toşli suvötlar bölgan dengiz kömir-kremniyli-slanetsli, ohaktoşsla-netsli va karbonatli yotqiziqlarda na-moyon bölgan. K.s.ning kömirkremniy-ohaktoş-slanetsli yotqiziqlari ruda hosil böluvçi gidroter-mal tipli oltin-kumuş-polisulfid rudali formatsiyalariga mansubdir. Kömir-kremniy slanetslarning yuqori radioaktivligi va qumli ohaktoş lin-zalarida köp mikdorda fosfor borli-gi töğrisida ma'lumotlar bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕМБРИЙ СИСТЕМАСИ (ДАВРИ), кембрий (Cambria — Уэльснинг лот. номи) — Ернинг геологик тарихидаги палеозой эратемасининг биринчи даври. Стратиграфик шкалада палеозой эратемасининг ордовик ва юқори протерозойнинг венд системаси оралиғида жойлашган бўлиб, фанерозой эонотемасининг қуйи палеозой эратемасига мансуб. Радиологик хронометрия маълумотларига кўра, кембрийнинг қуйи чегараси 570 млн. йил, юқориси 510 (490) млн. йил қилиб белгиланган.

К.с. 1835 й.да инглиз геологи А.Сежвик томонидан Буюк Британиядаги Уэльс тоғларида девон давригача бўлган ётқизиқларни ўрганиш вақтида ажратилган. Унинг А.Сежвик томонидан аникланган дастлабки ҳажми ҳоз. замон тушунчасига тўғри келмайди. Кейинроқ А.Сежвик К.с.дан Монто-кембрий комплексининг метаморфик жинсларини ажратган ва кембрийнинг қуйи чегарасига аниқлик киритган. Лекин системанинг юқори чегараси ўзича қолаверди. А. Сежвик йўл қўйган хатонинг асосий сабаби — у палеонтологик методга ишончсизлик б-н қаради.

К.с. ҳажми 1879 й. инглиз геологи Чарльз Лэпворс томонидан аникланди ва ҳоз. замон тушунчасига яқинлаштирилди. У фауна мажмуаларининг фарқига асосланиб девонгача бўлган ётқизиқларни 3 мустақил система — кембрий, ордовик (биринчи марта) ва силурга ажратди, Бундай бўлинишга баъзи ўзгариш ва қўшимчалар қилиниб, ҳозиргача фойдаланиб келинмоқда. 1888 й. америкалик геолог Ч.Уолкотт кембрий фаунасининг кетма-кетлигига асосланиб, К.с.ни 3 қисм (бўлим)га: қуйи кембрий, ўрта кембрий ва юқори кембрийга ажратишни таклиф қилди. К.с. 20-а.нинг 50-й. ларигача ярусларга ажратилмаган. 1956 й.да Сибирь платформасини ўрганиш асосида қуйи бўлим алдан ва лена ярусларига, ўртаси — амгин ва май ярусларига ажратилди. Юқори бўлими 1982 й.да Козоғистон кесмаси бўйича ярусларга ажратилди. Ўша йили қуйи кембрий яруси шкаласига баъзи ўзгартишлар киритилди (Кембрийнинг умумий стратиграфик шкаласига қ.). Бу яруслар 1989 ва 1992 й.лардаги халқаро шкалага киритилган. Ярусларга ажратишда органик қолдиқлар турли гуруҳларининг эволюцион ривожланиш босқичлари, яъни шу гуруҳлардаги энг кўзга ташланувчи морфологик ўзгаришлар асос қилиб олинган, уларнинг чегаралари эса бу босқичлар орасидаги чегараларга мос келади. Ҳар бир ярус учун трилобитлар, археоциатлар, брахиоподалар, моллюскалар ва б.нинг мутаносиб мажмуалари хос. К.с.да токембрий скелетсиз биоталар йўқолиб, скелетли организмлар пайдо бўлди. Бу ҳолни муҳитдаги кимёвий ўзгаришлар, шунингдек, космик омилларнинг мутаген таъсири деб ҳисоблайдилар. Қуйи кембрий ётқизиқлари орасида денгиз трансгрессияси натижасида денгиз ётқизиқлари кенг тарқалган, ўрта кембрийдан юқори кембрий бошларигача кўп жойларда регрессия содир бўлган. Юқори кембрийда илк бор лагунага хос қизил рангли жинслар топилган. Асосий тектоник структуралар рифей охирларидан бошлаб шаклланган. Ўсимлик дунёси кўк-яшил ва қизил сувўтлар ва ибтидоий юксак ўсимликлардан иборат эди. Кембрийда палеозойда маълум бўлган организмлар гуруҳининг барчаси вужудга келган. Палеоокеанларнинг кембрий сувларида археоциатлар, трилобитлар, булутлар (губки), қулфсиз брахиоподалар, хиолитлар, гастроподалар, стенотекоидлар, игнатанлилар, чувалчанглар, конодонтлар, қисқичбақасимонлар, цианобактериялар, турли сувўтлар ва ҳ.к. яшаган. Уларнинг кўпчилиги секин-аста ривожланиб, тузилишлари мураккаблаша бориб, бутун фанерозой давомида мавжуд бўлган. Кембрийда органик дунёнинг ниҳоятда турли-туман бўлишига йирик денгиз ҳавзаларида яшаш муҳитининг қулайлиги имкон яратди. Денгизларнинг илиқ сувида организмларнинг биологик структурасининг ўзгаришига, янги формаларининг пайдо бўлишига ижобий таъсир этувчи турли кимёвий элементларнинг юқори концентрацияси мавжуд бўлган. К.с. фойдали казилмалари орасида Қозоғистондаги фосфорит кони, Шарқий Сибирь ва Хитойдаги боксит, Россиянинг Кузнецк Олатовидаги марганец, Сибирдаги тош тузи ва нефть конлари муҳим ўрин тутади. Бу давр ётқизиқлари де-ярли ҳамма қитъаларда аниқланган. Ўрта Осиёда К.с. ётқизиклари Шим. Тяньшан, Чатқол, Қоратоғ, Норин, Помир тоғларида бор. Ўзбекистонда Писком, Олай, Туркистон тизмаларида, Марказий Қизилқумнинг Нурота ва Томди тоғларида ҳам аникланган. Бу жойларда кембрий атдабаноқсой ярусларида маълум бўлиб, таркибида кўплаб археоциатлар, трилобитлар, хиолитлар, қулфсиз брахиоподалар, оҳак-тошли сувўтлар бўлган денгиз кўмир-кремнийли-сланецли, оҳактошсла-нецли ва карбонатли ётқизиқларда на-моён бўлган. К.с.нинг кўмиркремний-оҳактош-сланецли ётқизиқлари руда ҳосил бўлувчи гидротер-мал типли олтин-кумуш-полисульфид рудали формацияларига мансубдир. Кўмир-кремний сланецларнинг юқори радиоактивлиги ва қумли оҳактош лин-заларида кўп микдорда фосфор борли-ги тўғрисида маълумотлар бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.