Kenesari qözğoloni

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 303–305-b. — ziyouz.com

Kenesari qözğoloni - Örta juznpng Rossiyaga tobe qilib olinişiga qarşi olib borilgan milliy ozodlik harakati (1837—47). Rossiya imperiyasi 19-a. boşlaridan e'tiboran Qozoğistonni butunlay böysundiriş tadbirlarini işlab çiqdi. 1819 y. Örta juz tugatilib, Omsk gubernyasiga qöşib yuborildi. 1822 y. qabul qilingan Sibir qirğizlari böyiça nizom (ustav)ga muvofiq, qozoq jamiyati okrug, bölis, ovullarga ajratilib boşqarilgan. Bölislar boşida sultonlar ötirgan. Qozoqlarning an'anaviy turmuş tarzini yemiriş va ruslaştiriş uçun hosildor yerlarga kazaklar köçirib keltirila boşlandi. Qozoq aholisi çorizmning bunday mustamlakaçilik siyosatiga qarşi Ablayxonning avlodlari atrofida uyuşa boşladi. Dastlab Kiçik juzda Isatoy Tayminov va Maxambet Utemisov boşçiligida qözğolon kötarildi (1836—38). Örta juzda Ablayxonning nevarasi sulton Sarjan Rossiyaga karşi kuraş boşladi (1836). Çorizmga qarşi olib borilgan bu kuraşlar stixiyali va tarqoq bölsa ham 19-a.da qozoq xalqining Rossiya hukmronligiga qarşi kötargan eng katta qözğoloni — sulton Kenesari Kroimoye (1802—47) boşçiligidagi qözğolonni taşkil qilişda muhim rol öynaydi. K.q.ning asosiy maqsadi Qozoğistonning Ablayxon davridagi hududiy yaxlitligini saqlab qoliş, okruglarni tugatiş, Rossiya imperiyasi hali bosib olmagan qozoq yerlarining töla daxlsizligini saqlab qoliş edi. Kenesari Qosimovning asosiy talablari Rossiya imperatori Nikolay I, Orenburg gubernatori V.A. Perovskiy, V.A.Obruçev, Sibir gubernatori knyaz P.D.Gorçakov va b.ga yöllagan xatlarida körsatilgan. Kenesariga birodarlarining heç qaysisi jasoratda teng kela olmagan. U bobosi Ablayxonning eng yaxşi xislatlarini özida mujassamlaştirgan, jöşqinligi va harakatçanligi b-n hatto undan ötib ketgan edi. Biroq, qözğolon boşlanişi b-n qozoq zodagonlari bir-biriga qarama-qarşi 2 guruhga bölindi. Oq-möla okrugining katta sultoni Konirkulja Kudaymendin, Kiçik juz sultonlari Ahmad va Muhammad Jonturin, sulton Ayçuvakov Kenesarining aşaddiy duşmanlari bölib, ular çor ma'murlari oldidagi öz mavqeini yöqotişni xoxlaşmagan. Hatto Ablayxonning öğillari Ali, Suyuk (Kenesarining amakilari) ham u Yettisuvga jönab ketgaç, qözğolonçilarga nisbatan duşmançilik munosabatida bölişdi. Uşbu qiyinçiliklarga qaramasdan sulton Kenesari barça vositalar b-n öz atrofida 3 juzning uruğlarini töplaşga erişdi.

K.q.da Örta juzdan taşqari Kiçik juzning şekti, tama, tabin, olçin, şumekey, japlas, Katta juzning uysun, dulat va b. uruğlari faol qatnaşdi. Qözğolonçilarning umumiy soni 20 ming kişiga yetdi, xususan, Örta juz sultonlari alohida jonbozlik körsatişdi. Omsk sud-jazolaş muas-sasalari töplagan ma'lumotlarga qaraganda, faqat Kuşmurun, Kökçatov, Oqmöla, Karqara,Boyonovul okruglarida qözğolonçilarni 80 dan ortiq sultonlar, biylar, oqsoqollar qöllab-quvvatlagan. Qözğolonning harakatlantiruvçi kuçi qozoq çorvadorlari edi. Harbiy otryadlarga Agibay, Iman (Omongeldi Imonovning bobosi), Basigara, Angal, Jeke, Boysaid, Bukor-boy kabi taniqli xalq botirlari rahbarlik qilişdi. Qözğolonda qozoqlardan taşqari özbeklar, qirğizlar, hatto ruslar va polyaklar ham qatnaşdi. K.q. 1837 y. noyab.da boşlanib, faol harbiy harakatlar 1838 y. bahorida Oqmöla istehkomi eğallangaç, kuçaytirildi. Qözğolonçilar tezda Törğayda öz kuçlarini birlaştirdilar. Ular safiga Kiçik juzdan Isatoy Tayminov öz otryadi b-n kelib qöşildi. 1841 y. sent.da 3 juzning vakillari Kenesari Qosimovni xon qilib sayladilar, qozoq xonligi qayta tiklandi. 1841 y. avg.da Qöqon xonligiga qaraşli Sözoq, Janaqörğon, Oqmaçit, Julek qal'alari eğallandi. Kenesarixonning Buxoro xonligi (amirligi) va Xiva xonligi b-n munosabatlari esa yaxşi bölgan. Xiva xoni qozoq otryadlarini töplar va öqdori b-n ta'minlagan. Kenesarixon Rossiyaga qarşi kuraşda ular b-n harbiy ittifoq tuzmoqçi böladi. 1843 y. 27 iyunda Nikolay I K.q.ga qarşi yirik harbiy yuriş tayyorlaş töğrisidagi farmonni imzoladi. Qozoq uruğlari örtasidagi qarama-qarşilik çorizm ma'muriyatiga qöl keldi. Lebedevning 2 ming kişilik qöşini qozoq sultonlari A.Jonturin va B.Ayçuvakovning otryadlari b-n hamkorlikda qözğolonçilarga qarşi taşlandi. 1844 y. 21 iyunda Kenesarixon qöşini sulton Jonturin qöşinini yengdi. Qözğolonni bostiriş uçun Orenburgdan polkovnik Dunikovskiy, Sibirdan general Jemçujnikov boşçiligidagi qöşinlar keltirildi. Ikki tomondan iskanjaga olingan Kenesarixon özining qolgan qöşinini Sariq Arkudan olib, Katta juzga çekindi. K.q.ning 1-bosqiçidagi mustamlakaçilikka qarşi kuraş şu b-n tugadi. 1847 y.dan boşlab uning 2-bosq-içi — qirğizlarga qarşi talonçilik yurişi boşlandi. Kenesarixon Ili daryosining öng qirğoğiga ötib, u yerdagi köçmançi Olatov qirğizlariga xavf soldi. 1847 y. apr.da Kenesarixon 10 ming kişilik qöşin b-n qirğiz yerlariga bostirib kirdi. Qirğiz manaplari Örmon, Jantay Qorabekov, Jangaraç qurultoy çaqirib, xalqni unga qarşi kötardilar. Issiqköl atrofi va Çu daryosining yuqori qismida qirğizlar b-n bir neça marta töqnaşuvlar böldi. Töqmoq yaqinidagi sönggi jangda Kenesarixon mağlubiyatga uçradi. 1847 y. yozida Kenesarixon boşçiligidagi kiçik guruh (2 öğli, birodari va 15 sulton) Olmali darasida qirğizlar tomonidan asir olindi. Manap Xöjambek Toştambek xun oliş odatiga köra, sulton Kenesarixonni vahşiyona öldirdi. Asir olingan boşqa kişilar ham qiynab öldirildi. Manap Jantay Qorabekov uning boşini ruslarga yubordi. Knyaz Gorçakov bu qirğiz manaplarini qimmatbaho sovğalar va turli mansablar b-n siyladi. Qözğolon iştirokçilaridan ayovsiz öç olişga kirişildi. K.q. ana şunday fojiali yakunlandi. Uning oqibatlari qozoq juzlarining tamoman Rossiya imperiyasi tomonidan eğallanişiga, şuningdek, Şim. Qirğizistonga rus qöşinlari bostirib kirişiga olib keldi.

Ad.: Natsionalno-osvoboditelnaya borba kazaxskogo naroda pod predvoditelstvom Kenesari Kasimova [Sbornik dokumentov] (rus va qozoq tilida), Almati, 1996; Materiali k istorii Sultana Kenesari Kasimova, T., 1923; Istoriya Kazaxstana (oçerk), Almati, 1993.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕНЕСАРИ ҚЎЗҒОЛОНИ - Ўрта жузнпнг Россияга тобе қилиб олинишига қарши олиб борилган миллий озодлик ҳаракати (1837—47). Россия империяси 19-а. бошларидан эътиборан Қозоғистонни бутунлай бўйсундириш тадбирларини ишлаб чиқди. 1819 й. Ўрта жуз тугатилиб, Омск губернясига қўшиб юборилди. 1822 й. қабул қилинган Сибир қирғизлари бўйича низом (устав)га мувофиқ, қозоқ жамияти округ, бўлис, овулларга ажратилиб бошқарилган. Бўлислар бошида султонлар ўтирган. Қозоқларнинг анъанавий турмуш тарзини емириш ва руслаштириш учун ҳосилдор ерларга казаклар кўчириб келтирила бошланди. Қозоқ аҳолиси чоризмнинг бундай мустамлакачилик сиёсатига қарши Аблайхоннинг авлодлари атрофида уюша бошлади. Дастлаб Кичик жузда Исатой Тайминов ва Махамбет Утемисов бошчилигида қўзғолон кўтарилди (1836—38). Ўрта жузда Аблайхоннинг невараси султон Саржан Россияга карши кураш бошлади (1836). Чоризмга қарши олиб борилган бу курашлар стихияли ва тарқоқ бўлса ҳам 19-а.да қозоқ халқининг Россия ҳукмронлигига қарши кўтарган энг катта қўзғолони — султон Кенесари Кроимое (1802—47) бошчилигидаги қўзғолонни ташкил қилишда муҳим роль ўйнайди. К.қ.нинг асосий мақсади Қозоғистоннинг Аблайхон давридаги ҳудудий яхлитлигини сақлаб қолиш, округларни тугатиш, Россия империяси ҳали босиб олмаган қозоқ ерларининг тўла дахлсизлигини сақлаб қолиш эди. Кенесари Қосимовнинг асосий талаблари Россия императори Николай I, Оренбург губернатори В.А. Перовский, В.А.Обручев, Сибир губернатори князь П.Д.Горчаков ва б.га йўллаган хатларида кўрсатилган. Кенесарига биродарларининг ҳеч қайсиси жасоратда тенг кела олмаган. У бобоси Аблайхоннинг энг яхши хислатларини ўзида мужассамлаштирган, жўшқинлиги ва ҳаракатчанлиги б-н ҳатто ундан ўтиб кетган эди. Бироқ, қўзғолон бошланиши б-н қозоқ зодагонлари бир-бирига қарама-қарши 2 гуруҳга бўлинди. Оқ-мўла округининг катта султони Кониркулжа Кудаймендин, Кичик жуз султонлари Аҳмад ва Муҳаммад Жонтурин, султон Айчуваков Кенесарининг ашаддий душманлари бўлиб, улар чор маъмурлари олдидаги ўз мавқеини йўқотишни хохлашмаган. Ҳатто Аблайхоннинг ўғиллари Али, Суюк (Кенесарининг амакилари) ҳам у Еттисувга жўнаб кетгач, қўзғолончиларга нисбатан душманчилик муносабатида бўлишди. Ушбу қийинчиликларга қарамасдан султон Кенесари барча воситалар б-н ўз атрофида 3 жузнинг уруғларини тўплашга эришди.

К.қ.да Ўрта жуздан ташқари Кичик жузнинг шекти, тама, табин, олчин, шумекей, жаплас, Катта жузнинг уйсун, дулат ва б. уруғлари фаол қатнашди. Қўзғолончиларнинг умумий сони 20 минг кишига етди, хусусан, Ўрта жуз султонлари алоҳида жонбозлик кўрсатишди. Омск суд-жазолаш муас-сасалари тўплаган маълумотларга қараганда, фақат Кушмурун, Кўкчатов, Оқмўла, Карқара,Боёновул округларида қўзғолончиларни 80 дан ортиқ султонлар, бийлар, оқсоқоллар қўллаб-қувватлаган. Қўзғолоннинг ҳаракатлантирувчи кучи қозоқ чорвадорлари эди. Ҳарбий отрядларга Агибай, Иман (Омонгелди Имоновнинг бобоси), Басигара, Ангал, Жеке, Бойсаид, Букор-бой каби таниқли халқ ботирлари раҳбарлик қилишди. Қўзғолонда қозоқлардан ташқари ўзбеклар, қирғизлар, ҳатто руслар ва поляклар ҳам қатнашди. К.қ. 1837 й. нояб.да бошланиб, фаол ҳарбий ҳаракатлар 1838 й. баҳорида Оқмўла истеҳкоми эғаллангач, кучайтирилди. Қўзғолончилар тезда Тўрғайда ўз кучларини бирлаштирдилар. Улар сафига Кичик жуздан Исатой Тайминов ўз отряди б-н келиб қўшилди. 1841 й. сент.да 3 жузнинг вакиллари Кенесари Қосимовни хон қилиб сайладилар, қозоқ хонлиги қайта тикланди. 1841 й. авг.да Қўқон хонлигига қарашли Сўзоқ, Жанақўрғон, Оқмачит, Жулек қалъалари эғалланди. Кенесарихоннинг Бухоро хонлиги (амирлиги) ва Хива хонлиги б-н муносабатлари эса яхши бўлган. Хива хони қозоқ отрядларини тўплар ва ўқдори б-н таъминлаган. Кенесарихон Россияга қарши курашда улар б-н ҳарбий иттифоқ тузмоқчи бўлади. 1843 й. 27 июнда Николай I К.қ.га қарши йирик ҳарбий юриш тайёрлаш тўғрисидаги фармонни имзолади. Қозоқ уруғлари ўртасидаги қарама-қаршилик чоризм маъмуриятига қўл келди. Лебедевнинг 2 минг кишилик қўшини қозоқ султонлари А.Жонтурин ва Б.Айчуваковнинг отрядлари б-н ҳамкорликда қўзғолончиларга қарши ташланди. 1844 й. 21 июнда Кенесарихон қўшини султон Жонтурин қўшинини енгди. Қўзғолонни бостириш учун Оренбургдан полковник Дуниковский, Сибирдан генерал Жемчужников бошчилигидаги қўшинлар келтирилди. Икки томондан исканжага олинган Кенесарихон ўзининг қолган қўшинини Сариқ Аркудан олиб, Катта жузга чекинди. К.қ.нинг 1-босқичидаги мустамлакачиликка қарши кураш шу б-н тугади. 1847 й.дан бошлаб унинг 2-босқ-ичи — қирғизларга қарши талончилик юриши бошланди. Кенесарихон Или дарёсининг ўнг қирғоғига ўтиб, у ердаги кўчманчи Олатов қирғизларига хавф солди. 1847 й. апр.да Кенесарихон 10 минг кишилик қўшин б-н қирғиз ерларига бостириб кирди. Қирғиз манаплари Ўрмон, Жантай Қорабеков, Жангарач қурултой чақириб, халқни унга қарши кўтардилар. Иссиқкўл атрофи ва Чу дарёсининг юқори қисмида қирғизлар б-н бир неча марта тўқнашувлар бўлди. Тўқмоқ яқинидаги сўнгги жангда Кенесарихон мағлубиятга учради. 1847 й. ёзида Кенесарихон бошчилигидаги кичик гуруҳ (2 ўғли, биродари ва 15 султон) Олмали дарасида қирғизлар томонидан асир олинди. Манап Хўжамбек Тоштамбек хун олиш одатига кўра, султон Кенесарихонни ваҳшиёна ўлдирди. Асир олинган бошқа кишилар ҳам қийнаб ўлдирилди. Манап Жантай Қорабеков унинг бошини русларга юборди. Князь Горчаков бу қирғиз манапларини қимматбаҳо совғалар ва турли мансаблар б-н сийлади. Қўзғолон иштирокчиларидан аёвсиз ўч олишга киришилди. К.қ. ана шундай фожиали якунланди. Унинг оқибатлари қозоқ жузларининг тамоман Россия империяси томонидан эғалланишига, шунингдек, Шим. Қирғизистонга рус қўшинлари бостириб киришига олиб келди.

Ад.: Национально-освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова [Сборник документов] (рус ва қозоқ тилида), Алматы, 1996; Материалы к истории Султана Кенесары Касымова, Т., 1923; История Казахстана (очерк), Алматы, 1993.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.