Kengaytirilgan takror işlab çiqariş
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 300–301-b. — ziyouz.com
Kengaytirilgan takror işlab çiqariş — işlab çiqariş jarayonining doimo kengaytirilgan hajmida yangidan boşlanib, takrorlanib turişi. Aholining köpayib borişi, individual iste'molning ortib borişi, ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojning töxtovsiz ösişi K.t.i.ç.ni zaruriy şart qilib qöyadi. Bu esa ehtiyojni qondirişning asosiy usuli bölgan i.ç.ning kengaygan holda takrorlanişini taqozo etadi. Oddiy takror i.ç. — i.ç. jarayonining ilgarigi hajmlarda bir meyorda takrorlanişi ösib borayotgan ehtiyojlarni qondira olmaydi. Şu sababli rivojlangan iqtisodiyotga K.t.i.ç. xosdir. Farovon hayot YAMMni tobora köproq yaratiş va uning samarali işlatilişini talab etadi.
K.t.i.ç. faqat işlab çiqaruvçi kuçlarga taalluqli bölib qolmay, ayni vaqtda ijtimoiy-iqtisodiy tizim xususiyatlarini ham özida ifodalaydi. K.t.i.ç. yangilaniş jarayonini bildiradi va takrorlaniş davrida mehnat qurollari, vositalari, usullari, mahsulot yaratilişi kabi jarayonlarning özgarib borişi, örin almaşuvi qabilarni qamraydi. Yangilaniş inversiya usulini qöllaş b-n amalga oşiriladi. Şuning uçun YAMM iste'mol va i.ç.ni qaytadan yangilaş uçun sarf etiladi, resurslarga aylantirib, investitsiyalar uçun işlatiladi. K.t.i.ç. ning ilğor texnologiya va yangi usullar asosida amalga oşuvi iqtisodiy ösişni jadallaştiradi.
Özbekistonda K.t.i.ç. jarayoni şörolar davrida umumittifok, majmui asosida amalga oşib, milliy manfaatga boğliq bölmagan. Mustaqillik yillari K.t.i.ç.da tub özgarişlar yuz berdi, Özbekiston xalqi manfaati va tiklanayotgan bozor iqtisodiyoti talablari asosida mustaqil harakatdagi K.t.i.ç. jarayoni yuzaga keldi. Işlab çiqaruvçi kuçlar rivojlanib, i.ç. töla zamonaviy texnologiya asosida yangilanmoqda, yangi-yangi tarmoqlar paydo bölib, maşinasozlik, avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika kabi tarmoqlar sanoatda asosiy örinni egallamoqda. Takror i.ç.da yangi proporsiyalar yuzaga kelib, xom aşyoviy yönalişga asta barham berilib, tayyor mahsulot yönalişi, eksportbop va import örnini bosuvçi mahsulotlar i.ç. yönalişi ta'minlanmokda. Tub mulkiy özgarişlar yuz berib, davlat mulki hisobiga xususiy, korporativ mulk asosida K.t.i.ç.ni barpo etiş jarayoni davom etmokda. K.t.i.ç. jarayoni erkin iqtisodiy taraqqiyot iziga ötkazildi, xususiy tadbirkorlik faoliyati b-n boyitildi.
Muxtor Rasulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕНГАЙТИРИЛГАН ТАКРОР ИШЛАБ ЧИҚАРИШ — ишлаб чиқариш жараёнининг доимо кенгайтирилган ҳажмида янгидан бошланиб, такрорланиб туриши. Аҳолининг кўпайиб бориши, индивидуал истеъмолнинг ортиб бориши, ижтимоий-иқтисодий эҳтиёжнинг тўхтовсиз ўсиши К.т.и.ч.ни зарурий шарт қилиб қўяди. Бу эса эҳтиёжни қондиришнинг асосий усули бўлган и.ч.нинг кенгайган ҳолда такрорланишини тақозо этади. Оддий такрор и.ч. — и.ч. жараёнининг илгариги ҳажмларда бир меъёрда такрорланиши ўсиб бораётган эҳтиёжларни қондира олмайди. Шу сабабли ривожланган иқтисодиётга К.т.и.ч. хосдир. Фаровон ҳаёт ЯММни тобора кўпроқ яратиш ва унинг самарали ишлатилишини талаб этади.
К.т.и.ч. фақат ишлаб чиқарувчи кучларга тааллуқли бўлиб қолмай, айни вақтда ижтимоий-иқтисодий тизим хусусиятларини ҳам ўзида ифодалайди. К.т.и.ч. янгиланиш жараёнини билдиради ва такрорланиш даврида меҳнат қуроллари, воситалари, усуллари, маҳсулот яратилиши каби жараёнларнинг ўзгариб бориши, ўрин алмашуви қабиларни қамрайди. Янгиланиш инверсия усулини қўллаш б-н амалга оширилади. Шунинг учун ЯММ истеъмол ва и.ч.ни қайтадан янгилаш учун сарф этилади, ресурсларга айлантириб, инвестициялар учун ишлатилади. К.т.и.ч. нинг илғор технология ва янги усуллар асосида амалга ошуви иқтисодий ўсишни жадаллаштиради.
Ўзбекистонда К.т.и.ч. жараёни шўролар даврида умумиттифок, мажмуи асосида амалга ошиб, миллий манфаатга боғлиқ бўлмаган. Мустақиллик йиллари К.т.и.ч.да туб ўзгаришлар юз берди, Ўзбекистон халқи манфаати ва тикланаётган бозор иқтисодиёти талаблари асосида мустақил ҳаракатдаги К.т.и.ч. жараёни юзага келди. Ишлаб чиқарувчи кучлар ривожланиб, и.ч. тўла замонавий технология асосида янгиланмоқда, янги-янги тармоқлар пайдо бўлиб, машинасозлик, автомобилсозлик, асбобсозлик, электроника каби тармоқлар саноатда асосий ўринни эгалламоқда. Такрор и.ч.да янги пропорциялар юзага келиб, хом ашёвий йўналишга аста барҳам берилиб, тайёр маҳсулот йўналиши, экспортбоп ва импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар и.ч. йўналиши таъминланмокда. Туб мулкий ўзгаришлар юз бериб, давлат мулки ҳисобига хусусий, корпоратив мулк асосида К.т.и.ч.ни барпо этиш жараёни давом этмокда. К.т.и.ч. жараёни эркин иқтисодий тараққиёт изига ўтказилди, хусусий тадбиркорлик фаолияти б-н бойитилди.
Мухтор Расулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.