Keniya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 306–310-b. — ziyouz.com
Keniya (Kenya), Keniya Respublikasi (Republic of Kenya) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Mayd. 582,6 ming km2. Axrlisi 30,7 mln. kişi (2001). Poytaxti — Nayrobi ş. Ma'muriy jihatdan 7 viloyat (province)ra va poytaxt okrugiga bölinadi.
Davlat tuzumi. K. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1969 y.da qabul kilingan, keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1978 y.dan Daniel arap Moi). U umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 5 y.ga saylanadi va qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni prezident va Millat majlisi (bir palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident, vitse-prezident va hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. K. Şarqiy Afrika yassitoğligi (şarkda bal. 500 m va ğarbda bal. 1500 m) şim.-şarqiy çekkasida joy-laşgan. Hind okeani sohili uzilma toğlardan iborat, tik va kam parçalangan. Jan.dan şim.ga tomon kengayib (50—200 km) boradigan tekislik bor. Unga tutaş botiqning atrofi toğ tizmalari (şarkda Aberder, bal. 400 m gaça, ğarbda May va Elgeyo, bal. 3000 m gaça) va söngan vulkanlar (Keniya toği, 5199 m — K.dagi eng baland çöqqi), Viktoriya köli böylari kambar tekislik b-n öralgan. Trona, oltin, kianit, diatomit, oxaktoş, grafit, polimetall ruda konlari topilgan. K. ekvator iqlim mintaqasidajoylaşgan. Sohilda harorat issiq (iyulda örtaça t-ra 24—25°, yanv.da 27°), yassitoğlikda salqinroq. Yillik yoğin miqdori şim.-şarkda 250 mm dan jan.-ğarbda 1500—2000 mm gaça. Ekvator yaqinida seryomğir mavsum: mart—apr. va noyab.— dek. Daryolari kam suvli, qisqa, ayrimlaridagina kema qatnaydi. Yiriklari: Tana, Galana. Oqmas köl köp (eng kattasi — Rudolf). Mamlakatning şarqi va şim.-şarqi jigarrang-qizil lateritlaşgan, toşloq, kamhosil, aksar şör tuproqli. Şim.-ğarbi va jan.-şarqi qizil-qönğir, Viktoriya köli böylari ötloqi qizil-qönğir, Hind okeani sohili qora va böz tuproqli. K. şim.da tikanli örmonlar va butazorlar, çölga aylanayozgan savannalar, ğarbida böydor ötli savannalar, toğ etaklarida sernam tropik örmonlar, toğlarda ötloqlar bor. Yovvoyi hayvonlardan fil, karkidon, zebra, buyvol, jirafa, arslon, maymunlar, daryolarda timsoh, begemotlar uçraydi. K.da qöriqxona va milliy boğlar (Savo, Sibilon, Maun-Keniya, Meru, Aberder va b.) köp.
Aholisining 66% ni benue-kongo tillarida sözlaşuvçi xalqlar taşkil etadi. Ularning yiriklari: kikuyyu, luxya, kamba, kisii, meru va b. K.da hindlar, yevropaliklar, arablar va b. xam yaşaydi. Rasmiy tillar — suaxili va ingliz tillari; aholining 1/2 qismi mahalliy dinlarga e'tiqod qiladi, qolganlari xristianlar, musulmonlar va b. Jami aholining 25,3% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Nayrobi, Mombasa, Nakuru, Kisumu. Tarixi. K. hududida ilk paleolit davrida manzilgohlar bölgani ma'lum. Ayrim tadqiqotçilar dastlabki odamzot şu yerda paydo bölgan, deb hisoblaydilar. Hoz. aholisining köpçiligi 14—19-a.larda Afrikaning turli joylaridan kelgan bantu va nilot qabilalaridan tarqalgan. Mil. av 5—6- a.larda K.ga yunon, misr, xitoy, arab dengiz sayyohlari va savdogarlar kelib ketib turgan. 7—8-a.larda qişloqlar, 11 — 15-a.larda şahar-davlatlar paydo böldi. 16-a.da portugallar K.ning şarqiy qismini bosib oldi. 18-a.da bir neça arab sultonliklari vujudga keldi va qul savdosi rivojlandi. Buyuk Britaniya qul savdosiga qarşi kuraş bahonasi b-n K.ga suqilib kela boşladi. 19-a. oxirida K. Buyuk Britaniya qöl ostiga ötdi. Mustamlakaçilar mahalliy aholidan unumdor yerlarni tortib oldi. Afrikaliklar maxsus ajratilgan joylarda yaşaşga majbur etildi, irqiy kamsitildi. 1920 y.da K. Buyuk Britaniya mustamlakasi deb e'lon qilindi. Şundan keyin mustamlakaçilikka qarşi harakat qiluvçi siyosiy taşkilotlar (Kikuyyu taşkiloti va b.) tuzilib, ular majburiy mehnat bekor qilinişi, soliqlar qisqartirilişini, maorif tizimi yaxşilanişi va tortib olingan yerlar qaytarib berilişini talab qildi. 2-jahon uruşi davrida K. oziq-ovqat va q.x. xom aşyosi yetkazib beruvçi manbaga aylantirildi, keniyalik askarlar Buyuk Britaniya mustamlaka qöşinlari safida Yaqin Şarq va Birma (hoz. Myanma) dagi uruşda qatnaşdilar. 40-y.lar oxirida ozodlik harakati yanada kuçaydi. 1952 y.da qurolli qözğolon boşlandi. Qözğolon 4 y. davom etdi. Mustamlakaçilar qözğolonni bostirib, vatanparvarlardan 11 ming kişini öldirdi, 100 mingga yaqin kişini qamoqqa oldi. 1960 y. tuzilgan K. afrikaliklar milliy ittifoqi (KANU) K. mustaqilligini talab qildi. 1961 y. Krnun çiqaruvçi kengaşga ötkazilgan saylovda KANU 67% ovoz oldi. 1963 y. mayda yangi Millat majlisiga ötkazilgan saylovda ham KANU ğolib çiqib, J. Keniata boşçiligida birinçi milliy hukumat tuzildi. 1963 y. 12 dek.da K. mustaqil davlat, 1964 y. 12 dek.da esa respublika deb e'lon qilindi K. — 1966 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 12 dek. — Mustaqillik kuni (1963).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Demokratik partiya, 1992 y.da tuzilgan; K. afrikaliklar milliy ittifoqi (KANU), 1960 y.da asos solingan; Milliy rivojlaniş partiyasi, 1994 y.da tuzilgan; Sotsial-demokratik partiya, 1992 y.da asos solingan; Ford-Asili va Ford-K. partiyalari, 1992 y. okt.da tuzilgan. K. kasaba uyuşmalari markaziy taşkiloti, 1965 y. da tuzilgan.
Xöjaligi. K. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilikning uluşi — 24%, sanoatning uluşi — 10%gayaqin. Iktisodiyotining asosi - q.h., uning mahsuloti mamlakat eksportining 3/4 qismini taşkil etadi. K. mustaqillikka erişgaç, yalpi içki mahsulot tarkibida q.x.ning uluşi tobora pasayib, sanoat va savdoning uluşi oşib, natural i.ç. uluşi kamaydi.
Qişloq xöjaligida aholining 70% band. Asosiy ekinlari — kofe, çoy, sizal, piretrum, paxta, şoli, buğdoy, şakarqamiş; içki ehtiyojlar uçun makkajöxori, maniok, tariq, jöxori, arpa yetiştiriladi. Sut çorvaçiligi, parrandaçilik, çöçqaçilik rivojlangan. Qoramol, qöy, eçki boqiladi. Baliq ovlanadi va yoğoç tayyorlanadi.
Sanoati, asosan, q.x. xom aşyosini qayta işlovçi korxonalar va hunarmandçilik ustaxonalaridan iborat. Oziq-ovqat, töqimaçilik, avtomobil yiğuv, könçilik, kimyo, neftni qayta işlaş, taxta tiliş va metallsozlik, qogoz sanoati korxonalari, sement z-dlari ham bor. Konçilik sanoatida flyuorit, tabiiy soda, diatomit, kaolin, gips, kianit, asbest, oş tuzi qazib çiqariş ustun. Birmunça miqdorda mis, qörğoşin, kumuş qazib olinadi. Yirik sanoat markazlari: Nayrobi, Mombasa, Kisumu, Nakuru, Tika, Eldoret ş. Energetika soxasida gidroelektr st-yalariningsalmoği katta. Tana daryosi böyida Gitaru, Kamburu, Kindaruma GESlari qurilgan. Yiliga örtaça 3,1 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi.
Transporti. 3 ming km t. y., 62 ming km avtomobil yöli bor (şundan 4,5 ming km asfaltlangan). Asosiy dengiz porti — Mombasa. Nayrobi va Mombasada xalqaro aeroportlar bor.
K. çetga kofe, çoy, neft mahsulotlari, tamaki, piretrum, sizal, meva va sabzavot, kalsinirlangan soda, göşt, teri, sement va h.k. çiqaradi. Çetdan sanoat va transport uskunalari, oziq-ovqat va kimyo mahsulotlari, qora va rangli metall, neft, dori-darmon va h.k. oladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlar — Buyuk Britaniya, Gemaniya, AQŞ, Yaponiya, Niderlan-diya. Taşqi sayyohlik rivojlangan. Pul birligi — Keniya şillingi.
Tibbiy xizmat. Soğliqni saqlaş tizimiga davlat rahbarlik qiladi. Yuqumli kasalliklar (bezgak, içburuğ, yuqumli gepatit, iç terlama va b.) keng tarqalgan. Xususiy şifoxonalar ham bor. Vraçlar Nayrobi un-tida, örta malakali tibbiy xodimlar Tibbiy tayyorgarlik markazi va tibbiyot maktablarida tayyorlanadi.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. K.da boşlanğiç maktab 7 y.lik va bepul. Bolalar 6 yoşdan ingliz tilida öqitiladi. 4-sinfdan boşlab suaxili tili.örgatiladi. Örta maktab 6 y.lik. Mamlakatda 16 ming boşlanğiç, 2,5 ming örta maktab bor. . Ilk hunar-texnika ta'limi boşlanğiç maktab negizida 2—6 y.lik savdo, tijorat, hunarmandçilik, q.x., örmon va veterinariya hunar bilim yurtlari va maktablarida, şuningdek, korxonalarda amalga oşiriladi. Örta texnika ta'limi kiçik örta maktab negizida kollejlarda taşkil etilgan. Oliy öquv yurtlari: Nayrobidagi Milliy un-t, Egerton un-ti, Nayrobidagi un-t kolleji. Yirik kutubxonalari: Milliy un-t kutubxonasi, Nayrobidagi Yodgorlik kutubxonasi, un-t kolleji kutubxonasi, Mombasadagi ommaviy kutubxona; muzeylari: Nayrobidagi K. milliy muzeyi, Kitale ş.dagi Ğarbiy K. milliy muzeyi, Mombasadagi muzey va b.
K.da 20 ga yaqin ilmiy muassasa, jumladan, Nayrobida K. industrial tadqiqot in-ti, Milliy q.x. lab., Tibbiyot tadqiqotlari lab., Sil kasalliklari tadqiqot markazi, Q.x. tadqiqot markazi, Tibbiy tadqiqot in-ti, Şarqiy Afrika in-ti, Afrika tarixini örganuvçi xalqaro in-t, Nyanza viloyatida paxta tadqiqoti st-yasi, Ru-iruda kofe tadqiqoti markazi, Keriçoda çoy tadqiqoti inti va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.da 60 ga yaqin gaz. va jur. naşr etiladi. Eng muximlari: «Deyli neyşn» («Millatning kundalik gazetasi», ingliz tilida, 1960 y.dan), «Keniya leo» («Bugungi Keniya», suaxili tilidagi kundalik gaz., 1983 y.dan), «Keniya tayme» («Keniya vaqti», ingliz tilidagi kundalik gaz., 1982 y.dan), «Pipl deyli» («Xalq kundalik gazetasi», ingliz tilida, 1998 y.dan), «Standard» («Bayroq», ingliz tilidagi gaz., 1902 y.dan), «Taifa leo» («Hozirgi millat», suaxili tilidagi kundalik gaz., 1960 y.dan), «Dram» («Dömbira», ingliz tilidagi oylik jur., 1956 y.dan), «Target» («Maqsad», ingliz tilidagi jur., 1964 y.dan).' K. axborot agentligi (KNA) 1963 y. dek.da taşkil etilgan. K. radioeşittiriş korporatsiyasi 1989 y.da tuzilgan. Radioeşittirişlar 1927 y.dan, telekörsatuvlar 1962 y.dan olib boriladi.
Adabiyoti asosan, ingliz tilida, şuningdek, kikuyyu, masai, suaxili va b. mahalliy tillarda folklor negizida rivojlanib kelayotir. Umuman K.da yozma adabiyot 17-a.da suaxili tilida yuzaga keldi. Unda qahramonlik, diniy va b. mavzudagi dostonlar muhim örin tutadi. Etnograf olim, milliy-ozodlik harakatining rahbari J. Keniata xalq afsonalari, ertaklari, rivoyatlarini qayta işlab e'lon qildi. Özi ham «Keniya toğiga qarab» (1936) va «Mening xalqim — kikuyyu» (1942) kitoblarini yozib naşr ettirdi. 19— 20-a.larda ham, asosan, nazm rivojlandi. Nasriy asarlar 50-y.lar oxirida yuzaga kela boşladi. M. Gikaruning «Quyoş ölkasi», V. Itotening «General May May», J. Kariukaning «May May hibsda», M. Gateruning «Ikki olam farzandi» qissalarida inglizlarning K.ni mustamlakaga aylantirişi va demokratik kuçlarning ozodlik uçun kuraşi körsatilgan. J. Ngugining ingliz tilidagi romanlari («Yiğlama, bötam», «Oramizdagi daryo») va «Qora darviş» pyesasi e'lon kilingan. Keyingi yillarda B.O.Vandera, E.Xinga, M.Alot, M.Mvangi, A.Kadambe, D.Karoka, L.Kibera, M.Ruxena kabi yoş yozuvçilar adabiyot maydoniga öz ovozlari va yangi mavzular b-n kirib keldilar. Ngugi Va Txiongoning «Qonli yaproklar» va «Sanamdagi iblis» romanlari ayniqsa diqqatga sazovor.
Me'morligi va tasviriy san'ati. K. hududida ilk örta ayerlarga oid mahalliy madaniyat yodgorliklari: doyra toş devorlar, sağana ehromlari, arikdarning qoldiqlari saqlangan. Dengiz sohilida Gedi, Malindi, Ungvana, Mnarani, Takva, Mombasa kabi şaharlar paydo bölgan. 14— 15-a.larda arab me'morligi uslubida mudofaa istehkomlari, masjidlar, bozorlar barpo etilgan. 16-a.da portuğallar me'morligiga xos uslubda qurilgan qasr va Vasko da Gama toş kolonnasi saqlangan. 20-a.dan şaharlar ingliz va nemis me'morlari loyiqasi asosida temir-beton konstruksiyalar va yangi quriliş metallaridan foydalanib qurila boşladi. Binolarda lentasimon deraza, peşayvon, oftob tösqiçlar, rangli sopol plitalar keng qöllanilgan (mas, Milliy teatr, texnika kolleji va b.). Kişlok,larda doyra qilib loy b-n suvalgan, usti xaşak b-n yopilgan sinçli uylar köproq uçraydi. Keyingi yillarda qurilgan inşootlardan Mombasadagi «Okeanik» mehmonxonasi, Nayrobidagi gospital, köp qirrali 26 qavatli minorasi va aylanuvçan restorani bölgan Keniata majlislar zalini körsatiş mumkin.
Badiiy hunarmandçilikda yoğoçni öyib va kuydirib naqş soliş, marosim raqslari uçun teridan niqob, mis va jezdan zeb-ziynat buyumlari, loy va qovoqsan idişlar, yoğoç qöğirçoqlar, sopoldan jonivorlar haykalçalarini yasaş, poxoldan savat töqiş keng avj olgan.
Musiqasi. K. musiqiy madaniyati mamlakatda yaşovçi turli elatlar musiqasini öz içiga oladi. Şu tufayli ohanglar, uslublar, çolğu asboblari ham xilma-xil. Xalq udumlari va ma-rosimlarida aşula, raqs va musiqa bölişi şart. Çolğu asoboblari orasida turli-tuman noğora, doyra va surnayni eslatuvçi asboblar, öziga xos arfa, litungu, nay va b. bor. Köpinça xonandaning özi arfa çalib aşula aytadi va badihaçilik usulida qöşiq töqiydi. 20- a. oxirida yevropaça musiqaning ta'siri kuçaydi. K. mustaqillikka erişgaç, havaskorlik ijodiyoti ayniqsa rivoj topdi, musiqa taşkilotlari tuzildi. Şarqiy Afrika konservatoriyasi, Nayrobi musiqa jamiyati, «Bomas» aşula va raqs guruhi, radio va televideniyening çolğu asboblari orkestri musiqa madaniyatini rivojlantirişda, milliy kadrlar tayyorlaşda katta rol öynay boşladi.
Teatri. Tub aholi tomoşalarida raqs san'ati qadimdan rivojlangan. 20-a. boşlarida K.da ingliz havaskor teatri truppalari vujudga keldi. 1948 y.dan Nayrobida ingliz professional teatri, 1952 y.dan Milliy teatr işlaydi. K. mustaqillikka erişgaç, afrika va hind teatrlari paydo böldi. Teatrni xalq ommasiga yaqinlaştirişga intilgan J. Mpaxlele «Çemçemi» («Çaşma») truppasini tuzib, unga rahbarlik qildi va bir qança pyesalarni muvaffaqiyatli sahnalaştirdi. «Tausi» drama klubi (1963) mahalliy mualliflarning maişiy mavzudagi pyesalarini qöyiş b-n şuhrat qozondi. Milliy teatrning keniyaliklardan birinçi direktori — Set Adagala rahbarligida drama maktabi oçildi. Uning talabalari iştirokida taşkil etilgan Milliy teatr truppasi mamlakat böylab tomoşa körsatib yuradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕНИЯ (Kenya), Кения Республикаси (Republic of Kenya) — Шарқий Африкадаги давлат. Майд. 582,6 минг км2. Ахрлиси 30,7 млн. киши (2001). Пойтахти — Найроби ш. Маъмурий жиҳатдан 7 вилоят (province)ra ва пойтахт округига бўлинади.
Давлат тузуми. К. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1969 й.да қабул килинган, кейинчалик тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1978 й.дан Даниэль арап Мои). У умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 5 й.га сайланади ва қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни президент ва Миллат мажлиси (бир палатали парламент), ижроия ҳокимиятни президент, вице-президент ва ҳукумат амалга оширади.
Табиати. К. Шарқий Африка ясситоғлиги (шаркда бал. 500 м ва ғарбда бал. 1500 м) шим.-шарқий чеккасида жой-лашган. Ҳинд океани соҳили узилма тоғлардан иборат, тик ва кам парчаланган. Жан.дан шим.га томон кенгайиб (50—200 км) борадиган текислик бор. Унга туташ ботиқнинг атрофи тоғ тизмалари (шаркда Абердэр, бал. 400 м гача, ғарбда May ва Элгейо, бал. 3000 м гача) ва сўнган вулканлар (Кения тоғи, 5199 м — К.даги энг баланд чўққи), Виктория кўли бўйлари камбар текислик б-н ўралган. Трона, олтин, кианит, диатомит, охактош, графит, полиметалл руда конлари топилган. К. экватор иқлим минтақасидажойлашган. Соҳилда ҳарорат иссиқ (июлда ўртача т-ра 24—25°, янв.да 27°), ясситоғликда салқинроқ. Йиллик ёғин миқдори шим.-шаркда 250 мм дан жан.-ғарбда 1500—2000 мм гача. Экватор яқинида серёмғир мавсум: март—апр. ва нояб.— дек. Дарёлари кам сувли, қисқа, айримларидагина кема қатнайди. Йириклари: Тана, Галана. Оқмас кўл кўп (энг каттаси — Рудольф). Мамлакатнинг шарқи ва шим.-шарқи жигарранг-қизил латеритлашган, тошлоқ, камҳосил, аксар шўр тупроқли. Шим.-ғарби ва жан.-шарқи қизил-қўнғир, Виктория кўли бўйлари ўтлоқи қизил-қўнғир, Ҳинд океани соҳили қора ва бўз тупроқли. К. шим.да тиканли ўрмонлар ва бутазорлар, чўлга айланаёзган саванналар, ғарбида бўйдор ўтли саванналар, тоғ этакларида сернам тропик ўрмонлар, тоғларда ўтлоқлар бор. Ёввойи ҳайвонлардан фил, каркидон, зебра, буйвол, жирафа, арслон, маймунлар, дарёларда тимсоҳ, бегемотлар учрайди. К.да қўриқхона ва миллий боғлар (Цаво, Сибилон, Маун-Кения, Меру, Абердэр ва б.) кўп.
Аҳолисининг 66% ни бенуэ-конго тилларида сўзлашувчи халқлар ташкил этади. Уларнинг йириклари: кикуйю, лухя, камба, кисии, меру ва б. К.да ҳиндлар, европаликлар, араблар ва б. хам яшайди. Расмий тиллар — суахили ва инглиз тиллари; аҳолининг 1/2 қисми маҳаллий динларга эътиқод қилади, қолганлари христианлар, мусулмонлар ва б. Жами аҳолининг 25,3% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Найроби, Момбаса, Накуру, Кисуму. Тарихи. К. ҳудудида илк палеолит даврида манзилгоҳлар бўлгани маълум. Айрим тадқиқотчилар дастлабки одамзот шу ерда пайдо бўлган, деб ҳисоблайдилар. Ҳоз. аҳолисининг кўпчилиги 14—19-а.ларда Африканинг турли жойларидан келган банту ва нилот қабилаларидан тарқалган. Мил. ав 5—6- а.ларда К.га юнон, миср, хитой, араб денгиз сайёҳлари ва савдогарлар келиб кетиб турган. 7—8-а.ларда қишлоқлар, 11 — 15-а.ларда шаҳар-давлатлар пайдо бўлди. 16-а.да португаллар К.нинг шарқий қисмини босиб олди. 18-а.да бир неча араб султонликлари вужудга келди ва қул савдоси ривожланди. Буюк Британия қул савдосига қарши кураш баҳонаси б-н К.га суқилиб кела бошлади. 19-а. охирида К. Буюк Британия қўл остига ўтди. Мустамлакачилар маҳаллий аҳолидан унумдор ерларни тортиб олди. Африкаликлар махсус ажратилган жойларда яшашга мажбур этилди, ирқий камситилди. 1920 й.да К. Буюк Британия мустамлакаси деб эълон қилинди. Шундан кейин мустамлакачиликка қарши ҳаракат қилувчи сиёсий ташкилотлар (Кикуйю ташкилоти ва б.) тузилиб, улар мажбурий меҳнат бекор қилиниши, солиқлар қисқартирилишини, маориф тизими яхшиланиши ва тортиб олинган ерлар қайтариб берилишини талаб қилди. 2-жаҳон уруши даврида К. озиқ-овқат ва қ.х. хом ашёси етказиб берувчи манбага айлантирилди, кениялик аскарлар Буюк Британия мустамлака қўшинлари сафида Яқин Шарқ ва Бирма (ҳоз. Мьянма) даги урушда қатнашдилар. 40-й.лар охирида озодлик ҳаракати янада кучайди. 1952 й.да қуролли қўзғолон бошланди. Қўзғолон 4 й. давом этди. Мустамлакачилар қўзғолонни бостириб, ватанпарварлардан 11 минг кишини ўлдирди, 100 мингга яқин кишини қамоққа олди. 1960 й. тузилган К. африкаликлар миллий иттифоқи (КАНУ) К. мустақиллигини талаб қилди. 1961 й. Крнун чиқарувчи кенгашга ўтказилган сайловда КАНУ 67% овоз олди. 1963 й. майда янги Миллат мажлисига ўтказилган сайловда ҳам КАНУ ғолиб чиқиб, Ж. Кениата бошчилигида биринчи миллий ҳукумат тузилди. 1963 й. 12 дек.да К. мустақил давлат, 1964 й. 12 дек.да эса республика деб эълон қилинди К. — 1966 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 12 дек. — Мустақиллик куни (1963).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Демократик партия, 1992 й.да тузилган; К. африкаликлар миллий иттифоқи (КАНУ), 1960 й.да асос солинган; Миллий ривожланиш партияси, 1994 й.да тузилган; Социал-демократик партия, 1992 й.да асос солинган; Форд-Асили ва Форд-К. партиялари, 1992 й. окт.да тузилган. К. касаба уюшмалари марказий ташкилоти, 1965 й. да тузилган.
Хўжалиги. К. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчиликнинг улуши — 24%, саноатнинг улуши — 10%гаяқин. Иктисодиётининг асоси - қ.ҳ., унинг маҳсулоти мамлакат экспортининг 3/4 қисмини ташкил этади. К. мустақилликка эришгач, ялпи ички маҳсулот таркибида қ.х.нинг улуши тобора пасайиб, саноат ва савдонинг улуши ошиб, натурал и.ч. улуши камайди.
Қишлоқ хўжалигида аҳолининг 70% банд. Асосий экинлари — кофе, чой, сизаль, пиретрум, пахта, шоли, буғдой, шакарқамиш; ички эҳтиёжлар учун маккажўхори, маниок, тариқ, жўхори, арпа етиштирилади. Сут чорвачилиги, паррандачилик, чўчқачилик ривожланган. Қорамол, қўй, эчки боқилади. Балиқ овланади ва ёғоч тайёрланади.
Саноати, асосан, қ.х. хом ашёсини қайта ишловчи корхоналар ва ҳунармандчилик устахоналаридан иборат. Озиқ-овқат, тўқимачилик, автомобиль йиғув, кўнчилик, кимё, нефтни қайта ишлаш, тахта тилиш ва металлсозлик, қогоз саноати корхоналари, цемент з-длари ҳам бор. Кончилик саноатида флюорит, табиий сода, диатомит, каолин, гипс, кианит, асбест, ош тузи қазиб чиқариш устун. Бирмунча миқдорда мис, қўрғошин, кумуш қазиб олинади. Йирик саноат марказлари: Найроби, Момбаса, Кисуму, Накуру, Тика, Элдорет ш. Энергетика сохасида гидроэлектр ст-яларинингсалмоғи катта. Тана дарёси бўйида Гитару, Камбуру, Киндарума ГЭСлари қурилган. Йилига ўртача 3,1 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади.
Транспорти. 3 минг км т. й., 62 минг км автомобиль йўли бор (шундан 4,5 минг км асфальтланган). Асосий денгиз порти — Момбаса. Найроби ва Момбасада халқаро аэропортлар бор.
К. четга кофе, чой, нефть маҳсулотлари, тамаки, пиретрум, сизаль, мева ва сабзавот, кальцинирланган сода, гўшт, тери, цемент ва ҳ.к. чиқаради. Четдан саноат ва транспорт ускуналари, озиқ-овқат ва кимё маҳсулотлари, қора ва рангли металл, нефть, дори-дармон ва ҳ.к. олади. Ташқи савдодаги асосий мижозлар — Буюк Британия, Гемания, АҚШ, Япония, Нидерлан-дия. Ташқи сайёҳлик ривожланган. Пул бирлиги — Кения шиллинги.
Тиббий хизмат. Соғлиқни сақлаш тизимига давлат раҳбарлик қилади. Юқумли касалликлар (безгак, ичбуруғ, юқумли гепатит, ич терлама ва б.) кенг тарқалган. Хусусий шифохоналар ҳам бор. Врачлар Найроби ун-тида, ўрта малакали тиббий ходимлар Тиббий тайёргарлик маркази ва тиббиёт мактабларида тайёрланади.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. К.да бошланғич мактаб 7 й.лик ва бепул. Болалар 6 ёшдан инглиз тилида ўқитилади. 4-синфдан бошлаб суахили тили.ўргатилади. Ўрта мактаб 6 й.лик. Мамлакатда 16 минг бошланғич, 2,5 минг ўрта мактаб бор. . Илк ҳунар-техника таълими бошланғич мактаб негизида 2—6 й.лик савдо, тижорат, ҳунармандчилик, қ.х., ўрмон ва ветеринария ҳунар билим юртлари ва мактабларида, шунингдек, корхоналарда амалга оширилади. Ўрта техника таълими кичик ўрта мактаб негизида коллежларда ташкил этилган. Олий ўқув юртлари: Найробидаги Миллий ун-т, Эгертон ун-ти, Найробидаги ун-т коллежи. Йирик кутубхоналари: Миллий ун-т кутубхонаси, Найробидаги Ёдгорлик кутубхонаси, ун-т коллежи кутубхонаси, Момбасадаги оммавий кутубхона; музейлари: Найробидаги К. миллий музейи, Китале ш.даги Ғарбий К. миллий музейи, Момбасадаги музей ва б.
К.да 20 га яқин илмий муассаса, жумладан, Найробида К. индустриал тадқиқот ин-ти, Миллий қ.х. лаб., Тиббиёт тадқиқотлари лаб., Сил касалликлари тадқиқот маркази, Қ.х. тадқиқот маркази, Тиббий тадқиқот ин-ти, Шарқий Африка ин-ти, Африка тарихини ўрганувчи халқаро ин-т, Ньянза вилоятида пахта тадқиқоти ст-яси, Ру-ируда кофе тадқиқоти маркази, Керичода чой тадқиқоти инти ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. К.да 60 га яқин газ. ва жур. нашр этилади. Энг мухимлари: «Дейли нейшн» («Миллатнинг кундалик газетаси», инглиз тилида, 1960 й.дан), «Кения лео» («Бугунги Кения», суахили тилидаги кундалик газ., 1983 й.дан), «Кения тайме» («Кения вақти», инглиз тилидаги кундалик газ., 1982 й.дан), «Пипл дейли» («Халқ кундалик газетаси», инглиз тилида, 1998 й.дан), «Стандард» («Байроқ», инглиз тилидаги газ., 1902 й.дан), «Таифа лео» («Ҳозирги миллат», суахили тилидаги кундалик газ., 1960 й.дан), «Драм» («Дўмбира», инглиз тилидаги ойлик жур., 1956 й.дан), «Таргет» («Мақсад», инглиз тилидаги жур., 1964 й.дан).’ К. ахборот агентлиги (КНА) 1963 й. дек.да ташкил этилган. К. радиоэшиттириш корпорацияси 1989 й.да тузилган. Радиоэшиттиришлар 1927 й.дан, телекўрсатувлар 1962 й.дан олиб борилади.
Адабиёти асосан, инглиз тилида, шунингдек, кикуйю, масаи, суахили ва б. маҳаллий тилларда фольклор негизида ривожланиб келаётир. Умуман К.да ёзма адабиёт 17-а.да суахили тилида юзага келди. Унда қаҳрамонлик, диний ва б. мавзудаги достонлар муҳим ўрин тутади. Этнограф олим, миллий-озодлик ҳаракатининг раҳбари Ж. Кениата халқ афсоналари, эртаклари, ривоятларини қайта ишлаб эълон қилди. Ўзи ҳам «Кения тоғига қараб» (1936) ва «Менинг халқим — кикуйю» (1942) китобларини ёзиб нашр эттирди. 19— 20-а.ларда ҳам, асосан, назм ривожланди. Насрий асарлар 50-й.лар охирида юзага кела бошлади. М. Гикарунинг «Қуёш ўлкаси», В. Итотенинг «Генерал May May», Ж. Кариуканинг «May May ҳибсда», М. Гатерунинг «Икки олам фарзанди» қиссаларида инглизларнинг К.ни мустамлакага айлантириши ва демократик кучларнинг озодлик учун кураши кўрсатилган. Ж. Нгугининг инглиз тилидаги романлари («Йиғлама, бўтам», «Орамиздаги дарё») ва «Қора дарвиш» пьесаси эълон килинган. Кейинги йилларда Б.О.Вандера, Э.Хинга, М.Алот, М.Мванги, А.Кадамбе, Д.Карока, Л.Кибера, М.Рухена каби ёш ёзувчилар адабиёт майдонига ўз овозлари ва янги мавзулар б-н кириб келдилар. Нгуги Ва Тхионгонинг «Қонли япроклар» ва «Санамдаги иблис» романлари айниқса диққатга сазовор.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. К. ҳудудида илк ўрта аерларга оид маҳаллий маданият ёдгорликлари: дойра тош деворлар, сағана эҳромлари, арикдарнинг қолдиқлари сақланган. Денгиз соҳилида Геди, Малинди, Унгвана, Мнарани, Таква, Момбаса каби шаҳарлар пайдо бўлган. 14— 15-а.ларда араб меъморлиги услубида мудофаа истеҳкомлари, масжидлар, бозорлар барпо этилган. 16-а.да портуғаллар меъморлигига хос услубда қурилган қаср ва Васко да Гама тош колоннаси сақланган. 20-а.дан шаҳарлар инглиз ва немис меъморлари лойиқаси асосида темир-бетон конструкциялар ва янги қурилиш металларидан фойдаланиб қурила бошлади. Биноларда лентасимон дераза, пешайвон, офтоб тўсқичлар, рангли сопол плиталар кенг қўлланилган (мас, Миллий театр, техника коллежи ва б.). Кишлок,ларда дойра қилиб лой б-н сувалган, усти хашак б-н ёпилган синчли уйлар кўпроқ учрайди. Кейинги йилларда қурилган иншоотлардан Момбасадаги «Океаник» меҳмонхонаси, Найробидаги госпиталь, кўп қиррали 26 қаватли минораси ва айланувчан ресторани бўлган Кениата мажлислар залини кўрсатиш мумкин.
Бадиий ҳунармандчиликда ёғочни ўйиб ва куйдириб нақш солиш, маросим рақслари учун теридан ниқоб, мис ва жездан зеб-зийнат буюмлари, лой ва қовоқцан идишлар, ёғоч қўғирчоқлар, сополдан жониворлар ҳайкалчаларини ясаш, похолдан сават тўқиш кенг авж олган.
Мусиқаси. К. мусиқий маданияти мамлакатда яшовчи турли элатлар мусиқасини ўз ичига олади. Шу туфайли оҳанглар, услублар, чолғу асбоблари ҳам хилма-хил. Халқ удумлари ва ма-росимларида ашула, рақс ва мусиқа бўлиши шарт. Чолғу асобоблари орасида турли-туман ноғора, дойра ва сурнайни эслатувчи асбоблар, ўзига хос арфа, литунгу, най ва б. бор. Кўпинча хонанданинг ўзи арфа чалиб ашула айтади ва бадиҳачилик усулида қўшиқ тўқийди. 20- а. охирида европача мусиқанинг таъсири кучайди. К. мустақилликка эришгач, ҳаваскорлик ижодиёти айниқса ривож топди, мусиқа ташкилотлари тузилди. Шарқий Африка консерваторияси, Найроби мусиқа жамияти, «Бомас» ашула ва рақс гуруҳи, радио ва телевидениенинг чолғу асбоблари оркестри мусиқа маданиятини ривожлантиришда, миллий кадрлар тайёрлашда катта роль ўйнай бошлади.
Театри. Туб аҳоли томошаларида рақс санъати қадимдан ривожланган. 20-а. бошларида К.да инглиз ҳаваскор театри труппалари вужудга келди. 1948 й.дан Найробида инглиз профессионал театри, 1952 й.дан Миллий театр ишлайди. К. мустақилликка эришгач, африка ва ҳинд театрлари пайдо бўлди. Театрни халқ оммасига яқинлаштиришга интилган Ж. Мпахлеле «Чемчеми» («Чашма») труппасини тузиб, унга раҳбарлик қилди ва бир қанча пьесаларни муваффақиятли саҳналаштирди. «Тауси» драма клуби (1963) маҳаллий муаллифларнинг маиший мавзудаги пьесаларини қўйиш б-н шуҳрат қозонди. Миллий театрнинг кенияликлардан биринчи директори — Сет Адагала раҳбарлигида драма мактаби очилди. Унинг талабалари иштирокида ташкил этилган Миллий театр труппаси мамлакат бўйлаб томоша кўрсатиб юради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.