Kepler qonunlari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 313–314-b. — ziyouz.com
Kepler qonunlari - I. Kepler kaşf etgan sayyoralar harakatiga oid 3 ta qonun. I. Keplerning «Yangi astronomiya» (1609) asarida uning 2 qonuni bayon qilingan edi, 3-qonuni 1619 y.da kaşf etildi.
1 - qo n u n . Har bir sayyora ellips böylab harakatlanadi, uning hamma sayyoralar uçun umumiy bölgan fokusida Quyoş yotadi. 2 — qonun. Quyoşdan sayeraga ötkazilgan radius-vektor teng vaqtlar içida teng yuzalar çizadi. Bu qonun sayyora harakat yölidagi ixtiyoriy nuqtada oladigan tezlikni ifodalaydi. Unga muvofiq sayyoralar Quyoşga yaqin paytida tezroq harakat qiladi. 3-qonun. Sayyoralarning Quyoş atrofida aylaniş davri kvadratlarining nisbati ularning quyoşdan örtaça uzoqligi kublari nisbatiga teng, ya'ni: NA (1) I.Nyuton tomonidan 1687 y.da aniqlaştirilgan bu qonunni quyidagi formula orqali yoziş mumkin: (2) bunda Tt va T2 — ikki sayyoraning Quyoş atrofida haqiqiy (siderik) aylaniş davrlari; M — Quyoş massasi; gp, va pg2 — birinçi va ikkini sayyoraning massalari; ah va a2 — birinçi va ikkinçi sayyoralarning Quyoş atrofida aylaniş orbitalarining katta yarim öqlari. Keyingi tenglamadagi t, va pg2 — sayyoralar massalari Quyoş massasi M ga nisbatan juda kiçik bölgani uçun ularni hisobga olinmasa, (2) tenglama yuqoridagi (1) tenglama körinişini oladi.
Elliptik orbita böylab harakatlanuvçi osmon jismlariga tegişli Keplerning uçinçi qonunini sayyoralar va ularning yöldoşlari hamda umumiy massa markazi atrofida elliptik orbitalar böylab harakatlanuvçi qöşaloq yulduzlarga qöllab, bu osmon jismlariga tegişli ba'zi kattaliklarni aniqlaş mumkin. Xususan, bu qonun sayyoralarning massalarini Kuyoş massasiga nisbatan hisoblaşga, şuningdek, kuzatişlar yordamida qöşaloq yulduzlardan birining ikkinçisiga nisbatan aylaniş davrini aniqlaş hamda ularning yillik parallakslarini ölçaş asosida, ularning umumiy massalarini hisoblaşga imkon beradi. Kepler öz qonunlari asosida sayyoralarning harakat jadvallarini tuzdi. Bu jadvallar 1627 y.da «Rudolf jadvallari» nomi bilan naşr qilindi. Aniqligi yuqori darajada bölgan bu jadvallardan astronomlar amaliy astronomiyada 17-, 18-a.lar davomida keng foydalanişgan. K. q. osmon mexanikasi fanining paydo bölişi va taraqqiyotida muhim örin tutadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕПЛЕР ҚОНУНЛАРИ - И. Кеплер кашф этган сайёралар ҳаракатига оид 3 та қонун. И. Кеплернинг «Янги астрономия» (1609) асарида унинг 2 қонуни баён қилинган эди, 3-қонуни 1619 й.да кашф этилди.
1 - қо н у н . Ҳар бир сайёра эллипс бўйлаб ҳаракатланади, унинг ҳамма сайёралар учун умумий бўлган фокусида Қуёш ётади. 2 — қонун. Қуёшдан сайерага ўтказилган радиус-вектор тенг вақтлар ичида тенг юзалар чизади. Бу қонун сайёра ҳаракат йўлидаги ихтиёрий нуқтада оладиган тезликни ифодалайди. Унга мувофиқ сайёралар Қуёшга яқин пайтида тезроқ ҳаракат қилади. 3-қонун. Сайёраларнинг Қуёш атрофида айланиш даври квадратларининг нисбати уларнинг қуёшдан ўртача узоқлиги кублари нисбатига тенг, яъни: НА (1) И.Ньютон томонидан 1687 й.да аниқлаштирилган бу қонунни қуйидаги формула орқали ёзиш мумкин: (2) бунда Tt ва Т2 — икки сайёранинг Қуёш атрофида ҳақиқий (сидерик) айланиш даврлари; М — Қуёш массаси; гп, ва пг2 — биринчи ва иккини сайёранинг массалари; аҳ ва а2 — биринчи ва иккинчи сайёраларнинг Қуёш атрофида айланиш орбиталарининг катта ярим ўқлари. Кейинги тенгламадаги т, ва пг2 — сайёралар массалари Қуёш массаси М га нисбатан жуда кичик бўлгани учун уларни ҳисобга олинмаса, (2) тенглама юқоридаги (1) тенглама кўринишини олади.
Эллиптик орбита бўйлаб ҳаракатланувчи осмон жисмларига тегишли Кеплернинг учинчи қонунини сайёралар ва уларнинг йўлдошлари ҳамда умумий масса маркази атрофида эллиптик орбиталар бўйлаб ҳаракатланувчи қўшалоқ юлдузларга қўллаб, бу осмон жисмларига тегишли баъзи катталикларни аниқлаш мумкин. Хусусан, бу қонун сайёраларнинг массаларини Куёш массасига нисбатан ҳисоблашга, шунингдек, кузатишлар ёрдамида қўшалоқ юлдузлардан бирининг иккинчисига нисбатан айланиш даврини аниқлаш ҳамда уларнинг йиллик параллаксларини ўлчаш асосида, уларнинг умумий массаларини ҳисоблашга имкон беради. Кеплер ўз қонунлари асосида сайёраларнинг ҳаракат жадвалларини тузди. Бу жадваллар 1627 й.да «Рудольф жадваллари» номи билан нашр қилинди. Аниқлиги юқори даражада бўлган бу жадваллардан астрономлар амалий астрономияда 17-, 18-а.лар давомида кенг фойдаланишган. К. қ. осмон механикаси фанининг пайдо бўлиши ва тараққиётида муҳим ўрин тутади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.