Kerayit

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 314–315-b. — ziyouz.com

Kerayit KERAYIT, keroit — 1) turkiy-möğul xalqlari tarkibidagi kad. qabilalardan biri. Örta asrlarda (10— 11-a.lar) Onon va Kerulen daryolari (Möğuliston)ning yuqori oqimlari, şuningdek, Tola daryosi böylarida yaşab, bir neça qabilalarga (kerayit, jirkin, konkant, saqant, tumaut, albat) bölingan. 11 — 13-a. boşida öz davlatlari bölib, u Vanxon Töğril davrida inqirozga uçragan. 1203 y. Vanxon Çingizxondan yengilgaç, bu davlat möğullar tasarrufiga ötgan; K.larning aksariyati keyinçalik möğullar istilosida qatnaşgan. K.larning bir guruhi 13-a.oxirida Ozarbayjonning jan.ga kelib, mahalliy xalqlar b-n aralaşib ketgan.

K.larning bir qismi Çingizxondan yengilgaç, Daşti Qipçoqqa qoçib kelib örnaşgan va keyinçalik (14-a.) Daşti Qipçoq özbeklarinij qabila ittifoqiga qöşilib islom dinini qabul qilgan. 16-a. boşida şayboniylar b-n birga Movarounnahrga kirib kelgan va keyinçalik ötroqlaşib özlarining qabila-uruğ nomlarini unutib, özbeklar tarkibiga singib ketgan. «Nasabnomayi özbek» va «Asomiyi navodu du firqayi özbek» («Töqson ikki özbek qabilasi ismi») asarlarida boşqa özbek uruğqabilalari qatorida sanab ötilgan. Daşti Qipçoqda qolgan K. qozoqlar, boşqirdlar va nöğoylar tarkibiga kirgan. Özbekistonda 1920—26 y. ma'lumotlariga köra, K.lardan Jizzax uyezdida 600 kişi, Kattaqörğon uyezdida 250 kişi va Buxoro vohasida 230 kişi yaşagan. 2) Qozoqlarning Kiçik juz tarkibidagi qabila nomi. 19-a.da Sirdaryo böylarida köçmançilik qilgan. K.larning tamğasi ± şaklda bölgan.

Ad.: Raşid-ad-din, Sbornik letopisey, t.1, kn. 1, M.—L., 1952; Abdulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; Axmedov B.A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Radlov V.V., Iz Sibiri, M., 1989.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЕРАЙИТ, кероит — 1) туркий-мўғул халқлари таркибидаги кад. қабилалардан бири. Ўрта асрларда (10— 11-а.лар) Онон ва Керулен дарёлари (Мўғулистон)нинг юқори оқимлари, шунингдек, Тола дарёси бўйларида яшаб, бир неча қабилаларга (керайит, жиркин, конкант, сақант, тумаут, албат) бўлинган. 11 — 13-а. бошида ўз давлатлари бўлиб, у Ванхон Тўғрил даврида инқирозга учраган. 1203 й. Ванхон Чингизхондан енгилгач, бу давлат мўғуллар тасарруфига ўтган; К.ларнинг аксарияти кейинчалик мўғуллар истилосида қатнашган. К.ларнинг бир гуруҳи 13-а.охирида Озарбайжоннинг жан.га келиб, маҳаллий халқлар б-н аралашиб кетган.

К.ларнинг бир қисми Чингизхондан енгилгач, Дашти Қипчоққа қочиб келиб ўрнашган ва кейинчалик (14-а.) Дашти Қипчоқ ўзбеклариниж қабила иттифоқига қўшилиб ислом динини қабул қилган. 16-а. бошида шайбонийлар б-н бирга Мовароуннаҳрга кириб келган ва кейинчалик ўтроқлашиб ўзларининг қабила-уруғ номларини унутиб, ўзбеклар таркибига сингиб кетган. «Насабномайи ўзбек» ва «Асомийи наводу ду фирқайи ўзбек» («Тўқсон икки ўзбек қабиласи исми») асарларида бошқа ўзбек уруғқабилалари қаторида санаб ўтилган. Дашти Қипчоқда қолган К. қозоқлар, бошқирдлар ва нўғойлар таркибига кирган. Ўзбекистонда 1920—26 й. маълумотларига кўра, К.лардан Жиззах уездида 600 киши, Каттақўрғон уездида 250 киши ва Бухоро воҳасида 230 киши яшаган. 2) Қозоқларнинг Кичик жуз таркибидаги қабила номи. 19-а.да Сирдарё бўйларида кўчманчилик қилган. К.ларнинг тамғаси ± шаклда бўлган.

Ад.: Рашид-ад-дин, Сборник летописей, т.1, кн. 1, М.—Л., 1952; Абдулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Ахмедов Б.А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв. Письменные памятники, Т., 1985; Радлов В.В., Из Сибири, М., 1989.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.