Keşik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 331-b. — ziyouz.com
Keşik (turkça kezik — navbat, ran) — xonning xos gvardiyasi. Çingizxon 1203 y. Şarqiy Möğulistonda hokimiyatni öz tasarrufiga kiritgaç, K. tuzilişiga alohida e'tibor qaratadi. K. kunduzgi xos soqçilar va töngi xos soqçilardan iborat etib tuziladi. Kunduzgi xos soqçilar (turgeut) ning soni 70, töngi xos soqçi (kebteul)larning soni 80 nafardan iborat böladi. K. tarkibiga, şuningdek, öqçilar (xörçi), oşpazlar (baurçi), axtaçilar, xöjalik işlari mutasaddi (çerbi)lari ham kiritilgan. Möğul zodagonlari va nöyonlari farzandlaridan taşkil qilingan K. tarkibidan harbiy harakatlar çoğida qöşinning ilğornda joylaşgan, tinçlik onlarida esa saroyda soqçilik b-n maşğul bölgan bahodirlar ham örin olgan. K. soqçilari har 3 kunda navbat almaşgan. 1206 y. Çingizxon K. tuzilişiga sezilarli özgarişlar kiritadi, uning sonini 10 ming nafarga yetkazadi. Yuan impe-riyasining asosçisi Xubilay davrida K.ning mikdori 12 ming kişidan iborat bölgan. K. tarkibini muttasil töldirib turiş maqsadida har bir mingboşining farzandi özi b-n 1 qarindoşi va 10 navkarni, önboşining öğli esa, 1 qarindoşi va 3 navkarni boşlab kelgan. K. qattiq tartib va intizomga böysundirilgan. Öz navbati çoğida xizmatga kelmagan xos gvardiyaçi 1-marta 30 tayoq, 2-marta 70 tayoq, 3-marta esa, oldin 37 tayoq uriş b-n jazolangan, söng K.dan butunlay haydalgan. K. faqat xonning özi bevosita qömondonlik qilgan harbiy yurişlarda qatnaşgan. Laşkargoxda qurilgan xon qarorgohining oldida bahodirlar, öng tomonida öqçi va kunduzgi xos soqçilar, K.ning qolgan 7 ming nafari çap tomonida joylaşgan. K. saflaridan Çingizxon barpo etgan armiyaning köpdan-köp atoqli sarkardalari yetişib çiqqan.
Ad.: Bartold V.V., Çingizxan i mongoli, Soçineniya, t.1, M., 1963.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕШИК (туркча кезик — навбат, ran) — хоннинг хос гвардияси. Чингизхон 1203 й. Шарқий Мўғулистонда ҳокимиятни ўз тасарруфига киритгач, К. тузилишига алоҳида эътибор қаратади. К. кундузги хос соқчилар ва тўнги хос соқчилардан иборат этиб тузилади. Кундузги хос соқчилар (тургэут) нинг сони 70, тўнги хос соқчи (кебтэул)ларнинг сони 80 нафардан иборат бўлади. К. таркибига, шунингдек, ўқчилар (хўрчи), ошпазлар (баурчи), ахтачилар, хўжалик ишлари мутасадди (чэрби)лари ҳам киритилган. Мўғул зодагонлари ва нўёнлари фарзандларидан ташкил қилинган К. таркибидан ҳарбий ҳаракатлар чоғида қўшиннинг илғорнда жойлашган, тинчлик онларида эса саройда соқчилик б-н машғул бўлган баҳодирлар ҳам ўрин олган. К. соқчилари ҳар 3 кунда навбат алмашган. 1206 й. Чингизхон К. тузилишига сезиларли ўзгаришлар киритади, унинг сонини 10 минг нафарга етказади. Юань импе-риясининг асосчиси Хубилай даврида К.нинг микдори 12 минг кишидан иборат бўлган. К. таркибини муттасил тўлдириб туриш мақсадида ҳар бир мингбошининг фарзанди ўзи б-н 1 қариндоши ва 10 навкарни, ўнбошининг ўғли эса, 1 қариндоши ва 3 навкарни бошлаб келган. К. қаттиқ тартиб ва интизомга бўйсундирилган. Ўз навбати чоғида хизматга келмаган хос гвардиячи 1-марта 30 таёқ, 2-марта 70 таёқ, 3-марта эса, олдин 37 таёқ уриш б-н жазоланган, сўнг К.дан бутунлай ҳайдалган. К. фақат хоннинг ўзи бевосита қўмондонлик қилган ҳарбий юришларда қатнашган. Лашкаргохда қурилган хон қароргоҳининг олдида баҳодирлар, ўнг томонида ўқчи ва кундузги хос соқчилар, К.нинг қолган 7 минг нафари чап томонида жойлашган. К. сафларидан Чингизхон барпо этган армиянинг кўпдан-кўп атоқли саркардалари етишиб чиққан.
Ад.: Бартольд В.В., Чингизхан и монголы, Сочинения, т.1, М., 1963.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.