Keynsçilik
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 284–286-b. — ziyouz.com
Keynsçilik — iqtisodiyot nazariyasidagi yetakçi yönalişlardan biri, jamiyat hayotida bir qator makroiqtisodiy hodisalarning özaro ta'sir körsatişini tahlil qiliş asosida bozor xöjaligi faoliyati mexanizmlarini şarhlaydi va davlatning iqtisodiyotga faol aralaşuvi amaliyotini asoslab beradi. 20-a.ning 30-y. larida paydo böldi. Asosçisi ingliz iqtisodçisi J.M.Keyns. K.ning asosiy tamoyillari uning «Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi» (1936) asarida bayon etilgan.
20-a.ning boşlariga kelib iqtisodiyotning beqarorligini bartaraf etiş, çuqur iktisodiy tangliklardan çiqiş yöllarini izlaş tarzida maydonga keldi. Bu davrga kelib klassik siyosiy iqtisod maktablari va ulardan keyingi iqtisodçilarning bozorning töla samaradorligi va öz-özini tartibga soliş ğoyalari amalda töla öz tasdiğini topmadi. K.ning asosiy ğoyasi — bozor iqtisodiy munosabatlari tizimi nomukammal, şu sababli maksimal darajada bandlikni va iqtisodiy ösişni faqat davlatning iqtisodiyotga aralaşuvi ta'minlay oladi. Keyns bozor iqtisodiyotidagi inqiroz va tangliklarning asosiy sababini şaxsiy iste'mol buyumlari va i.ç. maqsadlaridagi mahsulotlarga «samarali talab» (tadbirkorlarning eng yuqori foyda olinişini ta'minlaydigan talab)ning yetarli hajmda bölmasligida köradi va umumiy talab hajmini oşiriş zarurligini körsatadi. «Samarali talab» 2 omillar guruhiga — iste'mol tovarlari bozori va i.ç. vositalari bozoriga boğliq. Iste'mol talabi hajmi «iste'molga moyillik» va «asosiy ruhiyat qonuni» b-n aniqlanadi. Bu qonunga köra, jamiyatning ruhiyati şundayki, umumiy real daromad ortişi b-n umumiy iste'mol ortadi, ammo bu ösiş daromadlar ösişidan past bölgani sababli iqtisodiy ösişga yordam beradigan jamğarmalar hosil böladi.
Keyns özining «bandlik nazariyasi» asosida iqtisodiyotni tartibga soliş tamoyillarini ilgari surdi va davlatning inqirozga qarşi iqtisodiy siyosati dasturini işlab çikdi. Muvozanat holatida aholining iş b-n ta'minlanişi, bandlik darajasi umumiy taklif, iste'molga moyillik va investitsiya hajmiga boğliq. Bandlik darajasi iste'molga moyillik ortgan şaroitlarda, investitsiyalar hajmi köpayganda ham röy beradi, iste'mol tovarlari va i.ç. vositalariga talabning ortişi taklifning ösişiga olib keladi, öz navbatida, ösib boruvçi taklif yanada bandlik ortişini ta'minlaydi. Mehnat taklifi unga bölgan talabdan oşib ketsa işsizlik kelib çiqadi. Uning fikriça, işsizlikning bölişi bozor iqtisodiy tizimining özida mavjud. Işsizlik tufayli nisbatan ortiqça iş kuçining bir qismi işsizlar qatoriga siqib çiqariladi va tizimda yana muvozanat tiklanadi. Bunday şaroitda davlat iste'mol va investitsion tovarlar xaridori sifatida iqtisodiyotdagi umumiy talabga ta'sir etişi mumkin. Fiskal yoki kredit-pul siyosati, ayniqsa, soliq tizimi orqali umumiy talabni oşiriş mumkin. Demak, Keyns nazariyasiga köra, töla bölmagan bandlik şaroitida ham umumiy muvozanat saqlanişi mumkin.
Keyns investitsiyata katta ahamiyat beradi. Uning fikriça, investitsiyalar i.ç. iste'molini kengaytiriş, izdan çiqqan umummilliy proporsiyalarni tiklaş vositasidir. Investitsiyalar qiymati b-n milliy daromad örtasidagi mikdoriy boğliqlik multiplikator tamoyilini qöllaş asosida aniqlanadi (q. Multiplikator nazariyasi). Şunga köra, investitsiyalarning har qanday ösişi iste'molning katta soliştirma hissasi va ösiş sur'atlariga qaraganda daromad, bandlik va i.ç. ning köproq darajada yanada proporsional ösişini ta'minlaydi. Şu sababli investitsiyalarda mujassam bölgan talab iqtisodiy taraqqiyotni davlat xarajatlarini kengaytiriş, şuningdek, taqçilli byudjetdan moliyalaş yöli b-n tartibga soliş va rağbatlantirişning asosiy obyekti tarzida e'tirof etiladi.
Davlat tomonidan iqtisodiy jarayonlarni tartibga solişning samaradorligi investitsiyalar uçun mablağlar topiş, imkoni boriça aholini iş b-n töla band qiliş va foiz normasini qat'iy belgilaşga boğliq böladi. Foiz stavkalari qançalik past bölsa, investitsiyalarga rağbat şunçalik köpayadi, investitsion talab oşadi, bandlik ösadi, işsizlik kamayib boradi. I.ç. omillari (kapital, mehnat, yer) qançalik töla jalb etilsa, amalda ösib boruvçi narxlar yuzaga keladi (pulning mikdoriy nazariyasi). Resurslar töliq foydalanilmagan paytda ham narxlarning mö'tadilligi saqlanişi mumkin. Keyns nazariyasi böyiça pul massasini 2 marta oşiriş narxlarning 2 marta oşuviga olib kelmaydi. 3—6% işsizlik norma deb qaraladi va «töla bandlik» sifatida talqin etiladi.
Keyns ğoyalari öz davrida, 2-jahon uruşi va undan keyingi yillari katta ta'sirga ega böldi, ammo bir qança özgarişlarga uçradi. Ayniqsa, uruş b-n boğliq militaristik siyosat davlatning iqtisodiyotda faol iştirokini talab etdi, uruşdan keyingi tiklaniş yillari ham bu ğoyalar ustun böldi (Germaniya, Italiya, Ispaniya).
20-a.ning 70-y.larida sanoati rivojlangan mamlakatlar taraqqiyotida ijtimoiy yönaltirilganlik kuçaydi (davlat mulki ortib bordi), davlat byudjet qarzlari köpaydi, işsizlik qam ösdi, inflyatsiya kuçli böldi, çuqur iqtisodiy tangliklar yuz berişi davom etdi, iqtisodiy sikllarning takrorlaniş davri qisqardi, ana şunday şaroitda liberal (neoliberal) goyalar ustunlikni egallay boşladi. AQŞda reygonomika, Buyuk Britaniyada tetçerizm davlatning iqtisodiyotga aralaşuvini minimallaştirdi va iqtisodiy ahvol yaxşilandi. K. ğoyalari neokeynsçilik vakillari asarlarida yanada rivojlantirildi.
Ad.: Razzo qov A. va b., Iqtisodiy ta'limotlar tarixi, T., 1997; Yadgarov Ya.S, Istoriya ekonomiçeskix uçeniy, M., 1999. Abduxalil Razzotsov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЕЙНСЧИЛИК — иқтисодиёт назариясидаги етакчи йўналишлардан бири, жамият ҳаётида бир қатор макроиқтисодий ҳодисаларнинг ўзаро таъсир кўрсатишини таҳлил қилиш асосида бозор хўжалиги фаолияти механизмларини шарҳлайди ва давлатнинг иқтисодиётга фаол аралашуви амалиётини асослаб беради. 20-а.нинг 30-й. ларида пайдо бўлди. Асосчиси инглиз иқтисодчиси Ж.М.Кейнс. К.нинг асосий тамойиллари унинг «Бандлик, фоиз ва пулнинг умумий назарияси» (1936) асарида баён этилган.
20-а.нинг бошларига келиб иқтисодиётнинг беқарорлигини бартараф этиш, чуқур иктисодий тангликлардан чиқиш йўлларини излаш тарзида майдонга келди. Бу даврга келиб классик сиёсий иқтисод мактаблари ва улардан кейинги иқтисодчиларнинг бозорнинг тўла самарадорлиги ва ўз-ўзини тартибга солиш ғоялари амалда тўла ўз тасдиғини топмади. К.нинг асосий ғояси — бозор иқтисодий муносабатлари тизими номукаммал, шу сабабли максимал даражада бандликни ва иқтисодий ўсишни фақат давлатнинг иқтисодиётга аралашуви таъминлай олади. Кейнс бозор иқтисодиётидаги инқироз ва тангликларнинг асосий сабабини шахсий истеъмол буюмлари ва и.ч. мақсадларидаги маҳсулотларга «самарали талаб» (тадбиркорларнинг энг юқори фойда олинишини таъминлайдиган талаб)нинг етарли ҳажмда бўлмаслигида кўради ва умумий талаб ҳажмини ошириш зарурлигини кўрсатади. «Самарали талаб» 2 омиллар гуруҳига — истеъмол товарлари бозори ва и.ч. воситалари бозорига боғлиқ. Истеъмол талаби ҳажми «истеъмолга мойиллик» ва «асосий руҳият қонуни» б-н аниқланади. Бу қонунга кўра, жамиятнинг руҳияти шундайки, умумий реал даромад ортиши б-н умумий истеъмол ортади, аммо бу ўсиш даромадлар ўсишидан паст бўлгани сабабли иқтисодий ўсишга ёрдам берадиган жамғармалар ҳосил бўлади.
Кейнс ўзининг «бандлик назарияси» асосида иқтисодиётни тартибга солиш тамойилларини илгари сурди ва давлатнинг инқирозга қарши иқтисодий сиёсати дастурини ишлаб чикди. Мувозанат ҳолатида аҳолининг иш б-н таъминланиши, бандлик даражаси умумий таклиф, истеъмолга мойиллик ва инвестиция ҳажмига боғлиқ. Бандлик даражаси истеъмолга мойиллик ортган шароитларда, инвестициялар ҳажми кўпайганда ҳам рўй беради, истеъмол товарлари ва и.ч. воситаларига талабнинг ортиши таклифнинг ўсишига олиб келади, ўз навбатида, ўсиб борувчи таклиф янада бандлик ортишини таъминлайди. Меҳнат таклифи унга бўлган талабдан ошиб кетса ишсизлик келиб чиқади. Унинг фикрича, ишсизликнинг бўлиши бозор иқтисодий тизимининг ўзида мавжуд. Ишсизлик туфайли нисбатан ортиқча иш кучининг бир қисми ишсизлар қаторига сиқиб чиқарилади ва тизимда яна мувозанат тикланади. Бундай шароитда давлат истеъмол ва инвестицион товарлар харидори сифатида иқтисодиётдаги умумий талабга таъсир этиши мумкин. Фискал ёки кредит-пул сиёсати, айниқса, солиқ тизими орқали умумий талабни ошириш мумкин. Демак, Кейнс назариясига кўра, тўла бўлмаган бандлик шароитида ҳам умумий мувозанат сақланиши мумкин.
Кейнс инвестицията катта аҳамият беради. Унинг фикрича, инвестициялар и.ч. истеъмолини кенгайтириш, издан чиққан умуммиллий пропорцияларни тиклаш воситасидир. Инвестициялар қиймати б-н миллий даромад ўртасидаги микдорий боғлиқлик мультипликатор тамойилини қўллаш асосида аниқланади (қ. Мультипликатор назарияси). Шунга кўра, инвестицияларнинг ҳар қандай ўсиши истеъмолнинг катта солиштирма ҳиссаси ва ўсиш суръатларига қараганда даромад, бандлик ва и.ч. нинг кўпроқ даражада янада пропорционал ўсишини таъминлайди. Шу сабабли инвестицияларда мужассам бўлган талаб иқтисодий тараққиётни давлат харажатларини кенгайтириш, шунингдек, тақчилли бюджетдан молиялаш йўли б-н тартибга солиш ва рағбатлантиришнинг асосий объекти тарзида эътироф этилади.
Давлат томонидан иқтисодий жараёнларни тартибга солишнинг самарадорлиги инвестициялар учун маблағлар топиш, имкони борича аҳолини иш б-н тўла банд қилиш ва фоиз нормасини қатъий белгилашга боғлиқ бўлади. Фоиз ставкалари қанчалик паст бўлса, инвестицияларга рағбат шунчалик кўпаяди, инвестицион талаб ошади, бандлик ўсади, ишсизлик камайиб боради. И.ч. омиллари (капитал, меҳнат, ер) қанчалик тўла жалб этилса, амалда ўсиб борувчи нархлар юзага келади (пулнинг микдорий назарияси). Ресурслар тўлиқ фойдаланилмаган пайтда ҳам нархларнинг мўътадиллиги сақланиши мумкин. Кейнс назарияси бўйича пул массасини 2 марта ошириш нархларнинг 2 марта ошувига олиб келмайди. 3—6% ишсизлик норма деб қаралади ва «тўла бандлик» сифатида талқин этилади.
Кейнс ғоялари ўз даврида, 2-жаҳон уруши ва ундан кейинги йиллари катта таъсирга эга бўлди, аммо бир қанча ўзгаришларга учради. Айниқса, уруш б-н боғлиқ милитаристик сиёсат давлатнинг иқтисодиётда фаол иштирокини талаб этди, урушдан кейинги тикланиш йиллари ҳам бу ғоялар устун бўлди (Германия, Италия, Испания).
20-а.нинг 70-й.ларида саноати ривожланган мамлакатлар тараққиётида ижтимоий йўналтирилганлик кучайди (давлат мулки ортиб борди), давлат бюджет қарзлари кўпайди, ишсизлик қам ўсди, инфляция кучли бўлди, чуқур иқтисодий тангликлар юз бериши давом этди, иқтисодий циклларнинг такрорланиш даври қисқарди, ана шундай шароитда либерал (неолиберал) гоялар устунликни эгаллай бошлади. АҚШда рейгономика, Буюк Британияда тетчеризм давлатнинг иқтисодиётга аралашувини минималлаштирди ва иқтисодий аҳвол яхшиланди. К. ғоялари неокейнсчилик вакиллари асарларида янада ривожлантирилди.
Ад.: Раззо қов А. ва б., Иқтисодий таълимотлар тарихи, Т., 1997; Ядгаров Я.С, История экономических учений, М., 1999. Абдухалил Раззоцов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.