Kiçik va örta biznes
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 431–432-b. — ziyouz.com
Kiçik va örta biznes - mustaqil mulk egaligiga, xöjalik faoliyatini mustaqil taşkil etişga asoslangan va öz tarmoğida hukmron mavqe tutmaydigan biznes. Turli mamlakatlarda K. va ö.b. subyektlari maqomini belgilab beruvçi mezonlar sifatida korxonada band bölgan işlovçilar soni, korxonaning tovar aylanmasi, aktivlar, kapitallar, foyda mikdori va b. körsatkiçlardan foydalaniladi. Mas, AQŞda köpgina tarmoqlarda işlovçilar soni 100 kişidan, işlov beruvçi sanoatda 500 kişidan kam xodimlar işlaydigan korxonalar kiçik biznesga kiritiladi.
Özbekiston K. va ö.b. subyektlarini aniqlaşda korxonada işlovçilar soni mezon qilib olingan. Kiçik biznesga, mulk şaklidan qat'i nazar, yiliga sanoat korxonalarida örta hisobda 10 nafargaça, savdo, xizmat körsatiş va b. i.ç.dan taşqari sohalarda 5 nafargaça iş b-n band xodimga ega bölgan mikrofirmalar; i.ç. sohasida yiliga örta hisobda 40 nafargaça, quriliş, q.x. va boşqa i.ç. sohalarida 20 nafargaça, ilm-fan, ilmiy xizmat körsatiş, çakana savdo hamda boşqa i.ç.dan taşqari sohalarda 10 nafargaça iş b-n band xodimga ega bölgan kiçik korxonalar kiradi. Kiçik korxonalar uçun yiliga belgilangandan ortiq, lekin i.ç. sohasida 100 nafardan, qurilişda 50 nafardan, q.x. va b. i.ç. sohalarida, ulgurji savdoda 30 nafardan, çakana savdo, xizmat körsatiş hamda boşqa noişlab çiqariş sox.alarda 20 nafardan oşmaydigan iş b-n band xodimga ega bölgan korxonalar örta biznes korxonalari qisoblanadi.
K. va u.b. rivojlangan va rivojlanayotgan har qanday mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyatga ega. K. va ö.b. şaroitga tez moslaşuvçanlik b-n ajralib turadi, uning faoliyatini yölga qöyiş katta miqdordagi dastlabki kapitalni talab qilmaydi. K. va ö.b. yirik biznes uçun qulay bölmagan sohalarda avj oladi. K. va ö.b. kiçik bozorlarda faoliyat olib boriş, mahalliy resurslardan foydalaniş, işsizlik muammosini xal qiliş, mehnat unumdorligini oşiriş, örta mulkdorlar qatlamini şakllantiriş va içki bo-
zorni iste'mol tovarlari b-n töldirişda muayyan afzalliklarga ega. Kiçik korxonalar odamlarda sohibkorlik, tadbirkorlik, mulkka egalik qobiliyatlarini röyobga çiqariş, ularda işbilarmonlik könikmalarini hosil qiliş va rivojlantiriş vositasi hisoblanadi. Özbekistonda K. va ö.b. tarixiy ildizga ega. Bu yerda azaldan hunarmandçilik rivojlangan. Töqimaçilik, kosibçilik, kulolçilik, amaliy san'at, gançkorlik, temirçilik, öymakorlik b-n şuğulla-niladigan kiçik-kiçik ustaxona va dökonlar köp bölgan. Özbekistonda mavjud K. va ö.b. korxonalari sanoat, quriliş, savdo, maişiy, tibbiy, transport xizmatlari körsatiş, ilmiy, texnikaviy axborot xizmati sohalarida, q.x.da faoliyat körsatadi. K. va ö.b.ni qöllabquvvatlaşga xizmat qiladigan suğurta kompaniyalari, injiniring va lizing xizmati taşkilotlari mavjud. K. va ö.b. korxonalariga kömaklaşadigan Respublika va hududiy miqyosda faoliyat olib boruvçi Tovar işlab çiqaruvçilar va tadbirkorlar palatasi, «Biznes-fond», «Madad» suğurta kompaniyasi taşkil qilingan. K. va örta korxonalar uçun soliq imtiyozlari, imtiyozli kredit ajratiş tizimi ham mavjud.
K. va ö.b. korxonalari fukarolar, oila a'zolari va b. hamkorlikda mehnat yurituvçi şaxslar, davlat, idora, jamoa, qöşma korxonalar, jamoat taşkilotlari, şirkat, hissadorlik jamiyatlari, xöjalik uyuşmalari, örtoqlik taşkilotlari, yuridik taşkilot maqomiga ega bölgan korxona va taşkilotlar tomonidan taşkil etilişi mumkin. Özbekistonda röyxatga olingan K. va ö.b. korxonalarining soni 202 mingtaga yetdi. Ularning 57,7% i.ç., 42,3% noişlab çiqariş tarmoqlariga töğri keladi. Ular işlab çiqargan mahsulot mamlakat YAIMning 24,5% ni taşkil etdi, jami iş b-n band aholining 53% şu biznes sohasida işladi (2002). Özbekistonda K. va ö.b. iqtisodiy va huquqiy munosabatlari Özbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik va tadbirkorlik faoliyatining kafolatlari töğrisida» (1999 y. 14 apr.) va «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari töğrisida» (2000 y. 25 may) qonunlari b-n tartibga solinadi.
Şonazar Ermamatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИЧИК ВА ЎРТА БИЗНЕС - мустақил мулк эгалигига, хўжалик фаолиятини мустақил ташкил этишга асосланган ва ўз тармоғида ҳукмрон мавқе тутмайдиган бизнес. Турли мамлакатларда К. ва ў.б. субъектлари мақомини белгилаб берувчи мезонлар сифатида корхонада банд бўлган ишловчилар сони, корхонанинг товар айланмаси, активлар, капиталлар, фойда микдори ва б. кўрсаткичлардан фойдаланилади. Мас, АҚШда кўпгина тармоқларда ишловчилар сони 100 кишидан, ишлов берувчи саноатда 500 кишидан кам ходимлар ишлайдиган корхоналар кичик бизнесга киритилади.
Ўзбекистон К. ва ў.б. субъектларини аниқлашда корхонада ишловчилар сони мезон қилиб олинган. Кичик бизнесга, мулк шаклидан қатъи назар, йилига саноат корхоналарида ўрта ҳисобда 10 нафаргача, савдо, хизмат кўрсатиш ва б. и.ч.дан ташқари соҳаларда 5 нафаргача иш б-н банд ходимга эга бўлган микрофирмалар; и.ч. соҳасида йилига ўрта ҳисобда 40 нафаргача, қурилиш, қ.х. ва бошқа и.ч. соҳаларида 20 нафаргача, илм-фан, илмий хизмат кўрсатиш, чакана савдо ҳамда бошқа и.ч.дан ташқари соҳаларда 10 нафаргача иш б-н банд ходимга эга бўлган кичик корхоналар киради. Кичик корхоналар учун йилига белгилангандан ортиқ, лекин и.ч. соҳасида 100 нафардан, қурилишда 50 нафардан, қ.х. ва б. и.ч. соҳаларида, улгуржи савдода 30 нафардан, чакана савдо, хизмат кўрсатиш ҳамда бошқа ноишлаб чиқариш сох.аларда 20 нафардан ошмайдиган иш б-н банд ходимга эга бўлган корхоналар ўрта бизнес корхоналари қисобланади.
К. ва у.б. ривожланган ва ривожланаётган ҳар қандай мамлакат иқтисодиётида муҳим аҳамиятга эга. К. ва ў.б. шароитга тез мослашувчанлик б-н ажралиб туради, унинг фаолиятини йўлга қўйиш катта миқдордаги дастлабки капитални талаб қилмайди. К. ва ў.б. йирик бизнес учун қулай бўлмаган соҳаларда авж олади. К. ва ў.б. кичик бозорларда фаолият олиб бориш, маҳаллий ресурслардан фойдаланиш, ишсизлик муаммосини хал қилиш, меҳнат унумдорлигини ошириш, ўрта мулкдорлар қатламини шакллантириш ва ички бо-
зорни истеъмол товарлари б-н тўлдиришда муайян афзалликларга эга. Кичик корхоналар одамларда соҳибкорлик, тадбиркорлик, мулкка эгалик қобилиятларини рўёбга чиқариш, уларда ишбилармонлик кўникмаларини ҳосил қилиш ва ривожлантириш воситаси ҳисобланади. Ўзбекистонда К. ва ў.б. тарихий илдизга эга. Бу ерда азалдан ҳунармандчилик ривожланган. Тўқимачилик, косибчилик, кулолчилик, амалий санъат, ганчкорлик, темирчилик, ўймакорлик б-н шуғулла-ниладиган кичик-кичик устахона ва дўконлар кўп бўлган. Ўзбекистонда мавжуд К. ва ў.б. корхоналари саноат, қурилиш, савдо, маиший, тиббий, транспорт хизматлари кўрсатиш, илмий, техникавий ахборот хизмати соҳаларида, қ.х.да фаолият кўрсатади. К. ва ў.б.ни қўллабқувватлашга хизмат қиладиган суғурта компаниялари, инжиниринг ва лизинг хизмати ташкилотлари мавжуд. К. ва ў.б. корхоналарига кўмаклашадиган Республика ва ҳудудий миқёсда фаолият олиб борувчи Товар ишлаб чиқарувчилар ва тадбиркорлар палатаси, «Бизнес-фонд», «Мадад» суғурта компанияси ташкил қилинган. К. ва ўрта корхоналар учун солиқ имтиёзлари, имтиёзли кредит ажратиш тизими ҳам мавжуд.
К. ва ў.б. корхоналари фукаролар, оила аъзолари ва б. ҳамкорликда меҳнат юритувчи шахслар, давлат, идора, жамоа, қўшма корхоналар, жамоат ташкилотлари, ширкат, ҳиссадорлик жамиятлари, хўжалик уюшмалари, ўртоқлик ташкилотлари, юридик ташкилот мақомига эга бўлган корхона ва ташкилотлар томонидан ташкил этилиши мумкин. Ўзбекистонда рўйхатга олинган К. ва ў.б. корхоналарининг сони 202 мингтага етди. Уларнинг 57,7% и.ч., 42,3% ноишлаб чиқариш тармоқларига тўғри келади. Улар ишлаб чиқарган маҳсулот мамлакат ЯИМнинг 24,5% ни ташкил этди, жами иш б-н банд аҳолининг 53% шу бизнес соҳасида ишлади (2002). Ўзбекистонда К. ва ў.б. иқтисодий ва ҳуқуқий муносабатлари Ўзбекистон Республикасининг «Тадбиркорлик ва тадбиркорлик фаолиятининг кафолатлари тўғрисида» (1999 й. 14 апр.) ва «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида» (2000 й. 25 май) қонунлари б-н тартибга солинади.
Шоназар Эрмаматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.