Kimaklar xoqonligi
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 351-b. — ziyouz.com
Kimaklar xoqonligi - Irtiş daryosi böylarida va hoz. Qozoğistonning şim. - şarqiy mintaqalarida 9-a. ning boşlarida vujudga kelgan yirik köçmançi davlat. K.x.ga 7 qabila: imi, imak, tatar, baandur (boyondur), qipçoq, laniqazi, ajat kirgan. K.x. tarkibida keyinçalik turklaşib ketgan möğul qabilalari ham bölgan. «Hudud ul-olam» asari (Yu-a.)da körsatilişiça, K.x. podşosi «xoqon» (yamal payğu) deb atalib, u merosiy bölgan, uning yerlari 11 viloyatga bölingan. Viloyatni maxsus hokim (malik) idora etgan. K.x.dagi soliq tölovçilar lavozimi merosiy bölgan. 10-a. örtalarida K.x. Jan. Ural toğining jan.-ğarbiy qismini, Emba va Ural daryo vodiylarini eğallab, Kaspiy dengizi sohillariga çiqqan. 11-a. boşida kimaklarning ğarbiy guruhi (qipçoqlar) Sirdaryoning quyi va örta oqimlarini eğallagan. 11-a. boşlarida içki qaramaqarşiliklarning keskinlaşişi, qipçoqlarning boşqa qabilalar ustidan hukmronlik qilişga intilişi tufayli K.x. yemirilib, uning hududidagi barça qabilalar qipçoqlarga tobe bölgan.
Ad.: Kumekov B.Ye., Gosudarstvo kimakov IX—XI vv. po arabskim istoçnikam, Alma-Ata, 1972.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИМАКЛАР ХОҚОНЛИГИ - Иртиш дарёси бўйларида ва ҳоз. Қозоғистоннинг шим. - шарқий минтақаларида 9-а. нинг бошларида вужудга келган йирик кўчманчи давлат. К.х.га 7 қабила: ими, имак, татар, баандур (боёндур), қипчоқ, ланиқази, ажат кирган. К.х. таркибида кейинчалик турклашиб кетган мўғул қабилалари ҳам бўлган. «Ҳудуд ул-олам» асари (Ю-а.)да кўрсатилишича, К.х. подшоси «хоқон» (ямал пайғу) деб аталиб, у меросий бўлган, унинг ерлари 11 вилоятга бўлинган. Вилоятни махсус ҳоким (малик) идора этган. К.х.даги солиқ тўловчилар лавозими меросий бўлган. 10-а. ўрталарида К.х. Жан. Урал тоғининг жан.-ғарбий қисмини, Эмба ва Урал дарё водийларини эғаллаб, Каспий денгизи соҳилларига чиққан. 11-а. бошида кимакларнинг ғарбий гуруҳи (қипчоқлар) Сирдарёнинг қуйи ва ўрта оқимларини эғаллаган. 11-а. бошларида ички қарамақаршиликларнинг кескинлашиши, қипчоқларнинг бошқа қабилалар устидан ҳукмронлик қилишга интилиши туфайли К.х. емирилиб, унинг ҳудудидаги барча қабилалар қипчоқларга тобе бўлган.
Ад.: Кумеков Б.Е., Государство кимаков IX—XI вв. по арабским источникам, Алма-Ата, 1972.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.