Kimirakqum
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 374-b. — ziyouz.com
Kimirakqum — Zarafşon daryosi quyi oqimining jan.-ğarbidagi qumli çöl. Buxoro viloyatining Qoraköl va Jondor tumanlari hududida. K. Amudaryoning öng sohilidan boşlanib, şim. da qurib qolgan Mohondaryo özanigaça davom etadi. Şarkda Buxoro va Qoraköl vohalariga tutaşadi. Zarafşon daryosining qad. deltasida joylaşgan. Relyefi murakkab. Balandligi jan.-ğarbda 100—105 m, şim.da 203— 226 m. Eol qumlarining barxanli va marzali şakllari uçraydi. Barxanlarning nisbiy bal. 2—7 m, döng qumniki — 2— 5 m. Ötmişda çöldagi buta va yarim butalarni ötin sifatida qirqiş, tartibsiz mol boqişhududning qum bosişiga sabab bölgan. Endilikda harakatdagi qumlarni mustahkamlaş natijasida qum köçişi bir qadar kamayib bormoqda. K.ni bir neça quruq özanlar (Zarafşon daryosi tarmoqlari), Mohondaryo va Gurduş şarkdan ğarbga kesib ötgan. Ulardan vohaning taşlama suvlarini Amudaryoga oqizişda foydalanilmokda (Şim. va Porsonköl taşlamalari). Zovur suvlarining töplanişi natijasida Şörköl, Qoraqir, Şörxok, Madonköl vujudga keldi, Zamonbobo köli suv b-n töldi.
Qumdan xoli joylarda yalang qumoqli, pastqamliklarda taqirli, toşloqli, balandroq hududlarda böz-qönğir tuproqlar, botiqroq joylarda şörxoklar vujudga kelgan. Şörxoklarning katta maydonlari Mohondaryo vodiysida. Tuproklarning xususiyatlariga mos ravişda turli çöl ösimliklari tarqalgan. Qumliklarda oq saksovul, çerkez, juzğun, qönğirboş, iloq va b., şörxoklarda bir yillik şöralar, yulğun, vohaga tutaş joylardagi tuproqlarda qora saksovul, yulğun ösadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИМИРАКҚУМ — Зарафшон дарёси қуйи оқимининг жан.-ғарбидаги қумли чўл. Бухоро вилоятининг Қоракўл ва Жондор туманлари ҳудудида. К. Амударёнинг ўнг соҳилидан бошланиб, шим. да қуриб қолган Моҳондарё ўзанигача давом этади. Шаркда Бухоро ва Қоракўл воҳаларига туташади. Зарафшон дарёсининг қад. дельтасида жойлашган. Рельефи мураккаб. Баландлиги жан.-ғарбда 100—105 м, шим.да 203— 226 м. Эол қумларининг барханли ва марзали шакллари учрайди. Барханларнинг нисбий бал. 2—7 м, дўнг қумники — 2— 5 м. Ўтмишда чўлдаги бута ва ярим буталарни ўтин сифатида қирқиш, тартибсиз мол боқишҳудуднинг қум босишига сабаб бўлган. Эндиликда ҳаракатдаги қумларни мустаҳкамлаш натижасида қум кўчиши бир қадар камайиб бормоқда. К.ни бир неча қуруқ ўзанлар (Зарафшон дарёси тармоқлари), Моҳондарё ва Гурдуш шаркдан ғарбга кесиб ўтган. Улардан воҳанинг ташлама сувларини Амударёга оқизишда фойдаланилмокда (Шим. ва Порсонкўл ташламалари). Зовур сувларининг тўпланиши натижасида Шўркўл, Қорақир, Шўрхок, Мадонкўл вужудга келди, Замонбобо кўли сув б-н тўлди.
Қумдан холи жойларда яланг қумоқли, пастқамликларда тақирли, тошлоқли, баландроқ ҳудудларда бўз-қўнғир тупроқлар, ботиқроқ жойларда шўрхоклар вужудга келган. Шўрхокларнинг катта майдонлари Моҳондарё водийсида. Тупрокларнинг хусусиятларига мос равишда турли чўл ўсимликлари тарқалган. Қумликларда оқ саксовул, черкез, жузғун, қўнғирбош, илоқ ва б., шўрхокларда бир йиллик шўралар, юлғун, воҳага туташ жойлардаги тупроқларда қора саксовул, юлғун ўсади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.