Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kimyo sanoati

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 361–364-b. — ziyouz.com

    Kimyo sanoati — oğir sanoat tarmoqlaridan biri, xilma-xil kimyoviy mahsulotlar turlari: kon-kimyo xom aşyosi, asosiy kimyo mahsulotlari (ammiak, noorganiq kislotalar, işqorlar, mineral öğitlar, soda, xlor va xlorli mahsulotlar, suyultirilgan gazlar va b.), plastmassa va sintetik smolalar, şu jumladan, kaprolaktam, sellyuloza atsetatlari, kimyoviy tola va iplar, plastmassa va şişa-plastiklardan materiallar va buyumlar, lok-böyoq materiallari, sintetik böyoqlar, kimyoviy reaktivlar, fotokimyo mahsulotlari, maişiy kimyo tovarlari va b. ni işlab çiqaradi. K.s.ning mustaqil sanoat tarmoğiga aylanişi sanoat töntarişi b-n boğliq. Sulfat kislota i. ç. böyiça dastlabki z-dlar 1740 y.da Buyuk Britaniyada (Riçmond), 1766 y.da Fransiyada (Ruan), 1805 y.da Rossiyada (Moskva gubernyasi), 1810 y.da Germaniyada (Leypsig yaqinida) barpo etilgan.

    Töqimaçilik va şişa-oyna sanoatining rivojlanişi b-n soda işlab çiqaradigan z-dlar qurildi. Bunday korxonalar — soda z-dlari Fransiyada 1793 y.da (Parij yaqinida), Buyuk Britaniyada 1823 y.da (Liverpul), Germaniyada 1843 y.da (Elba böyidagi Şyonebek ş.da), Rossiyada 1864 y.da (Barnaul)da qurildi. 19-a. örtalaridan Buyuk Britaniya (1842), Germaniya (1867), Rossiya (1892)da sun'iy ögitlar işlab çiqaradigan z-dlar işlay boşladi. AQŞda K.s. Yevropa mamlakatlariga nisbatan keçroq paydo böldi, lekin 1913 y.ga kelib kimyoviy mahsulotlar i.ç. hajmi böyiça jahonda 1-öringa çiqib oldi.

    Özbekistonda tegişli xom aşyo manbalari bölişiga qaramay 20-a.ning 30-y. larigaça K.s. deyarli yöq edi. 1910-y.larda ohak kuydiriş, ösimlik böyoği oliş, oltingugurt i.ç., işqoriy moddalar tayyorlaş, sovungarlik b-n şuğullangan bir qança kiçik korxonalar (12 sovun z-di, neftni haydaş z-di, 2 böyoq f-kasi) bölgan.

    Zamonaviy K.s.ning şakllanişi 1932 y. qadimdan oltingugurt qazib olingan Şörsuv oltingugurt koni (Farğona vodiysi)ning işga tuşirilişi b-n boşlandi. Bu korxona sobiq SSSRda işlab çiqariladigan oltingugurtning 57% ini bergan va Itti-foqning oltingugurt mustaqilligini ta'minlaşda muhim rol öynadi. K.s.ning eng yirik korxonasi Çirçiq elektr kimyo kti 1940 y. okt.dan mahsulot bera boşladi. Şu yili 608,9 t ammiak, 961,7 t kuçsiz azot kislotasi va 930 t ammiak selitrasi işlab çiqarildi. 1940 y.da respublikaning jami sanoat mahsuloti hajmida K.s. hissasi 0,8% ni, K.s.da band bölgan işçilar soni sanoat işçilarining 1% ni taşkil etgan, sanoat i.ç. fondining 7,4% K.s. hissasiga töğri kelgan.

    Uruşdan keyingi yillarda 1946 y.da Qöqon, 1957 y.da Samarqand superfosfat z-dlari işga tuşirildi va bu z-dlar respublika q.x.ning fosforli öğitlarga bölgan ehtiyojlarini ta'minlaşga xizmat qildi. Buxoro viloyatida Gazli gaz koni işga tuşirilişi b-n tabiiy gazdan foydalaniş asosida 1963 y.da Farğona azotli öğitlar z-di, 1964 y.da Navoiyda kimyo k-ti işlay boşladi.

    1958—65 y.larda Olmaliq kon-metallurgiya kti qoşida sulfat kislotasi z-di, Pop rezina oyoq kiyimlari z-di, Yangiyöl gidroliz z-di qurildi. 1965 y.da respublikada birinçi marta Farğona azotli öğitlar z-dida ğöza bargini tökişda işlatiladigan magnit xlorat defolianti işlab çikarila boşladi. Jizzaxda plastmassa quvurlar z-di (1972), 1973 y.da Olmaliqda ammofos işlab çiqaradigan yirik korxonaning 1-navbati işga tuşirildi.

    20-a.ning 90-y.lari boşiga kelib Özbekiston Respublikasi iqtisodiyotida muhim örinni eğallagan K.s. barpo etildi. 1990 y.da 1762 ming t mineral öğitlar (100% oziq modda hisobi-da), 154,9 ming t sintetik smolalar va plastik massalar, 1735,2 ming t sintetik ammiak, 2859 ming t sulfat kislota, 52,6 ming t kimyoviy tolalar va iplar, 226,2 ming t sintetik yuviş vositalari va sovun (yoğ kislotalari 40% hisobida) va b. mahsulotlar işlab çikarildi.

    1991 y.da respublika K.s. korxonalari negizida «Özkimyosanoat» konserni taşkil etildi. 1994 y. yanv.da konsern «Özkimyosanoat» uyuşmasiga aylantirildi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 y. 13 martdagi «Kimyo sanoatini boşqariş tuzilmasini takomillaştiriş çora-tadbirlari töğrisida» qaroriga muvofiq, «Özkimyosanoat» oçiq aksionerlik jamiyati (AJ) şaklidagi davlat-aksiyadorlik kompaniyasi taşkil etildi. Respublika hukumati tomonidan Özbekiston K.s. korxonalarini yalpi rivojlantirişning 23 investitsiya loyihalaridan ibo-rat dasturi işlab çiqildi va ma'qullandi, K.s. korxonalarini rivojlantiriş va qöllab quvvatlaş jamğarmasi taşkil etildi. «Özkimyosanoat» kompaniyasi tarkibida 34 ta korxona, şu jumladan, 4 qöşma korxona işlaydi (şulardan 22 tasi oçiq aksiyadorlik jamiyatlari (AJ)ga aylantirilgan) (2002). Ularning 20 dan köproği yirik zamonaviy korxonalardir.

    Mineral öğitlar i.ç. respublika K.s.ning asosiy tarmoqlaridan biri. Respublikada q.x. uçun zarur bölgan ammofos, ammiak selitrasi, ammoniy sulfat, superfosfat, karbamid, suyultirilgan ammiak, şuningdek, samarador murakkab azotli va fosforli öğitlarni i.ç. yölga qöyilgan. «Elektrkimyosanoat» AJ (Çirçiq), Farğona «Azot» i.ç. birlaşmasi asosiy turdagi azotli öğitlar, «Qöqon superfosfat z-di» AJ, Samarqand kimyo z-di, Olmaliq «Ammofos» AJda ammofos, oddiy va ammoniylaşgan superfosfat, qumoq ammfos kabi fosforli öğitlar işlab çiqariladi. Respublika K.s. korxonalari bir yidda 2,8 mln. t azotli, 1,25 mln. t fosforli öğitlar i.ç. quvvatlariga ega. K.yeda mineral öğitlar i.ç. hajmi respublika q.x. ehtiyojlarini töla ta'minlaşi b-n birga ularning bir qismi çetga ham çiqariladi.

    Sulfat kislotasi K.s. tarmoqlari uçun muhim xom aşyodir. Respublikada sulfat kislota işlab çiqaradigan yirik quvvatlar Olmaliq «Ammofos» AJ, Samarqand kimyo z-di, Navoiy kon-metallurgiya k-ti, Olmaliq kon-metallurgiya k-tida barpo etilgan.

    Soda sanoatining Markaziy Osiyo mamlakatlarida yagona bölgan korxonasi — Qönğirot soda z-di qurilişi 1995 y.dan boşlandi (yillik loyiha quvvati 210 ming t soda) va 2004 y.da işga tuşiriladi.

    Ösimliklarni himoya qilişning kimyoviy vositalari (defoliant, desikat, gerbitsid, insektitsid, föngitsidlar) Farğona «Azot» işlab çiqariş birlaşmasida (1965 y.dan, magniy xlorat defolianti), Navoiy «Elektrokimyo z-di» AJ (1960 y.dan, gerbitsidlar — nitran, kotoraya, bronotak, insektitsidlar — fozalon, treflan va b.) işlab çiqariladi. Respublika q.x.da ösimliklarni kasallik va zararkundalardan kimyoviy himoya qilişda köllaniladigan oltingugurt kukuni Şörsuv kon-kimyo korxonasida hamda Muborak va Şörtan gaz komplekslarada işlab çiqariladi.

    Kimyoviy tolalar va iplar xilma-xil xalq iste'moli tovarlari i.ç.da keng qöllaniladi. Çirçiq «Elektrkimyosanoat» AJda kaprolaktam (1980 y.dan, yillik quvvati 70 ming t), Farğona kimyoviy tolalar z-di (1959)da atsetat iplar, «Navoiyazot» AJda akril tolalari (1974 y.dan; yillik quvvati 23 ming t dan köproq), Farğona «Azot» işlab çiqariş birlaşmasida sellyuloza atsetati (yillik quvvati 42 ming t) işlab çiqariladi. Farğona furan birikmalari z-di (1946)da sellyuloza mustaqilligini ta'minlaş böyiça paxta lintidan sellyuloza i.ç. ga ixtisoslaşgan quvvatlar barpo etilgan. Farğona kimyoviy tolalar z-dida kaprolaktamni qayta işlab, kapron va iplar tayyorlaşga imkon beradigan quvvatlar bor.

    K.s.da gidroliz korxonalari 2-jahon uruşidan keyingi yillardan qurila boşladi. Farğona furan birikmalari (1946), Yangiyöl biokimyo (1952), Andijon gidroliz (1953) z-dlarida asosiy xom aşyo — çigit şulxasi, şoli qobiğidan texnik etil spirti, furfurol, ozuqa açitqilari (xamirturuş), furil spirti, ksilit, laprol va b. mahsulotlar işlab çiqarildi. 90-y.lar boşidan bu korxonalarda ğalladan oziq-ovqat (etil) spirti i.ç. özlaştirildi: «Andijon biokimyo z-di» AJ (sobiq gidroliz z-di) da yillik quvvati 915 ming dal (1994), «Qöqonspirt» AJda 1800 ming dal (1995) va «Yangiyöl biokimyo z-di» AJda 915 ming dal (1996) etil spirti işlab çiqaradigan yangi quvvatlar işga tuşirildi. Natijada oziq-ovqat, tibbiyot, atir-upa va b. sanoat tarmoklarini respublikaning özida işlab çikarilgan spirt b-n ta'minlaş imkoniyati yaratildi. Bu korxonalarda yiliga 4 ming t ga yaqin karbon kislotalari ham işlab çiqariladi. «Andijon biokimyo z-di» AJda 1992 y.dan quruq xlorella biomassasini tayerlaş yölga qöyilgan.

    Rezina mahsulotlari Angren «Rezinatexnika» AJ (1975)da işlab çiqariladi. Ilgari, asosan, rezina mahsulotlari i.ç.ga ixtisoslaşgan «Rezinatexnika» AJ 1987 y.dan xalq iste'moli tovarlari i.ç.ga ötdi. 1992 y.dan birlaşmada yengil avtomobil şinalarini tayerlaş özlaştirildi. 1996 y.dan yiliga yengil avtomobillar uçun 1,5 mln. dona, yuk avtomobillari uçun 200 ming dona şina işlab çiqaradigan quvvatlar işga tuşirildi.

    Respublikada plastmassa va propilen mahsulotlar ini qayta işlovçi (Ohangaron «Santexlit», «Jizzaxplastmassa» AJ), turli markadagilok – böyoq mahsulotlari («Toşkent lok-böyoq z-di» AJ, 1946), mebel sanoati uçun sintetik smolalar (Farğona furan birikmalari z-di), maişiy kimyo tovarlari [«Maişiy kimyo» AJ (Toşkent ş.,), 1987; Olmaliq maişiy kimyo z-di, 1971 (hoz. Rossiyadagi «Kalina» konsernining «Pallada-Vostok» şö'ba korxonasi); Toşkent yoğ-moy kti tarkibida sintetik yuviş vositalari z-di, 1971] işlab çikaradigan korxonalar işlaydi.

    2000 y.da respublika sanoati mahsulotlari umumiy hajmida K.s. (neft kimyosi sanoati b-n birga) hissasi 6,1 % ni taşkil etdi. 832 ming t mineral öğitlar (100% ozik, modda hisobida), 15 ming t sintetik smolalar va plastik massalar, 14,7 ming t kimyoviy tola va iplar, 985 ming t sintetik ammiak, 823,4 ming t sulfat kislota, 287 ming t oltingugurt va b. maxsulotlar işlab çiqarildi.

    Çet mamlakatlardan AQŞ, Yaponiya, GFR, Fransiya, Buyuk Britaniya va Italiya, Rossiya kimyoviy mahsulotlar i.ç. böyiça yetakçi örinlarda turadi. Jahon böyiça K.s. işlab çiqarişning 3/4 qismi şu mamlakatlar hissasiga töğri keladi. 60-y.lardan boşlab Yaponiya va Germaniya K.s. jadal rivojlandi.

    Li.: Kadirov V., Stanovleniye ximii v Respublike Özbekiston, T., 1995.

    Örin Hasanov, Nuriddin Musayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КИМЁ САНОАТИ — оғир саноат тармоқларидан бири, хилма-хил кимёвий маҳсулотлар турлари: кон-кимё хом ашёси, асосий кимё маҳсулотлари (аммиак, ноорганиқ кислоталар, ишқорлар, минерал ўғитлар, сода, хлор ва хлорли маҳсулотлар, суюлтирилган газлар ва б.), пластмасса ва синтетик смолалар, шу жумладан, капролактам, целлюлоза ацетатлари, кимёвий тола ва иплар, пластмасса ва шиша-пластиклардан материаллар ва буюмлар, лок-бўёқ материаллари, синтетик бўёқлар, кимёвий реактивлар, фотокимё маҳсулотлари, маиший кимё товарлари ва б. ни ишлаб чиқаради. К.с.нинг мустақил саноат тармоғига айланиши саноат тўнтариши б-н боғлиқ. Сульфат кислота и. ч. бўйича дастлабки з-длар 1740 й.да Буюк Британияда (Ричмонд), 1766 й.да Францияда (Руан), 1805 й.да Россияда (Москва губерняси), 1810 й.да Германияда (Лейпциг яқинида) барпо этилган.

    Тўқимачилик ва шиша-ойна саноатининг ривожланиши б-н сода ишлаб чиқарадиган з-длар қурилди. Бундай корхоналар — сода з-длари Францияда 1793 й.да (Париж яқинида), Буюк Британияда 1823 й.да (Ливерпул), Германияда 1843 й.да (Эльба бўйидаги Шёнебек ш.да), Россияда 1864 й.да (Барнаул)да қурилди. 19-а. ўрталаридан Буюк Британия (1842), Германия (1867), Россия (1892)да сунъий ўгитлар ишлаб чиқарадиган з-длар ишлай бошлади. АҚШда К.с. Европа мамлакатларига нисбатан кечроқ пайдо бўлди, лекин 1913 й.га келиб кимёвий маҳсулотлар и.ч. ҳажми бўйича жаҳонда 1-ўринга чиқиб олди.

    Ўзбекистонда тегишли хом ашё манбалари бўлишига қарамай 20-а.нинг 30-й. ларигача К.с. деярли йўқ эди. 1910-й.ларда оҳак куйдириш, ўсимлик бўёғи олиш, олтингугурт и.ч., ишқорий моддалар тайёрлаш, совунгарлик б-н шуғулланган бир қанча кичик корхоналар (12 совун з-ди, нефтни ҳайдаш з-ди, 2 бўёқ ф-каси) бўлган.

    Замонавий К.с.нинг шаклланиши 1932 й. қадимдан олтингугурт қазиб олинган Шўрсув олтингугурт кони (Фарғона водийси)нинг ишга туширилиши б-н бошланди. Бу корхона собиқ СССРда ишлаб чиқариладиган олтингугуртнинг 57% ини берган ва Итти-фоқнинг олтингугурт мустақиллигини таъминлашда муҳим роль ўйнади. К.с.нинг энг йирик корхонаси Чирчиқ электр кимё кти 1940 й. окт.дан маҳсулот бера бошлади. Шу йили 608,9 т аммиак, 961,7 т кучсиз азот кислотаси ва 930 т аммиак селитраси ишлаб чиқарилди. 1940 й.да республиканинг жами саноат маҳсулоти ҳажмида К.с. ҳиссаси 0,8% ни, К.с.да банд бўлган ишчилар сони саноат ишчиларининг 1% ни ташкил этган, саноат и.ч. фондининг 7,4% К.с. ҳиссасига тўғри келган.

    Урушдан кейинги йилларда 1946 й.да Қўқон, 1957 й.да Самарқанд суперфосфат з-длари ишга туширилди ва бу з-длар республика қ.х.нинг фосфорли ўғитларга бўлган эҳтиёжларини таъминлашга хизмат қилди. Бухоро вилоятида Газли газ кони ишга туширилиши б-н табиий газдан фойдаланиш асосида 1963 й.да Фарғона азотли ўғитлар з-ди, 1964 й.да Навоийда кимё к-ти ишлай бошлади.

    1958—65 й.ларда Олмалиқ кон-металлургия кти қошида сульфат кислотаси з-ди, Поп резина оёқ кийимлари з-ди, Янгийўл гидролиз з-ди қурилди. 1965 й.да республикада биринчи марта Фарғона азотли ўғитлар з-дида ғўза баргини тўкишда ишлатиладиган магнит хлорат дефолианти ишлаб чикарила бошлади. Жиззахда пластмасса қувурлар з-ди (1972), 1973 й.да Олмалиқда аммофос ишлаб чиқарадиган йирик корхонанинг 1-навбати ишга туширилди.

    20-а.нинг 90-й.лари бошига келиб Ўзбекистон Республикаси иқтисодиётида муҳим ўринни эғаллаган К.с. барпо этилди. 1990 й.да 1762 минг т минерал ўғитлар (100% озиқ модда ҳисоби-да), 154,9 минг т синтетик смолалар ва пластик массалар, 1735,2 минг т синтетик аммиак, 2859 минг т сульфат кислота, 52,6 минг т кимёвий толалар ва иплар, 226,2 минг т синтетик ювиш воситалари ва совун (ёғ кислоталари 40% ҳисобида) ва б. маҳсулотлар ишлаб чикарилди.

    1991 й.да республика К.с. корхоналари негизида «Ўзкимёсаноат» концерни ташкил этилди. 1994 й. янв.да концерн «Ўзкимёсаноат» уюшмасига айлантирилди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2001 й. 13 мартдаги «Кимё саноатини бошқариш тузилмасини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» қарорига мувофиқ, «Ўзкимёсаноат» очиқ акционерлик жамияти (АЖ) шаклидаги давлат-акциядорлик компанияси ташкил этилди. Республика ҳукумати томонидан Ўзбекистон К.с. корхоналарини ялпи ривожлантиришнинг 23 инвестиция лойиҳаларидан ибо-рат дастури ишлаб чиқилди ва маъқулланди, К.с. корхоналарини ривожлантириш ва қўллаб қувватлаш жамғармаси ташкил этилди. «Ўзкимёсаноат» компанияси таркибида 34 та корхона, шу жумладан, 4 қўшма корхона ишлайди (шулардан 22 таси очиқ акциядорлик жамиятлари (АЖ)га айлантирилган) (2002). Уларнинг 20 дан кўпроғи йирик замонавий корхоналардир.

    Минерал ўғитлар и.ч. республика К.с.нинг асосий тармоқларидан бири. Республикада қ.х. учун зарур бўлган аммофос, аммиак селитраси, аммоний сульфат, суперфосфат, карбамид, суюлтирилган аммиак, шунингдек, самарадор мураккаб азотли ва фосфорли ўғитларни и.ч. йўлга қўйилган. «Электркимёсаноат» АЖ (Чирчиқ), Фарғона «Азот» и.ч. бирлашмаси асосий турдаги азотли ўғитлар, «Қўқон суперфосфат з-ди» АЖ, Самарқанд кимё з-ди, Олмалиқ «Аммофос» АЖда аммофос, оддий ва аммонийлашган суперфосфат, қумоқ аммфос каби фосфорли ўғитлар ишлаб чиқарилади. Республика К.с. корхоналари бир йидда 2,8 млн. т азотли, 1,25 млн. т фосфорли ўғитлар и.ч. қувватларига эга. К.еда минерал ўғитлар и.ч. ҳажми республика қ.х. эҳтиёжларини тўла таъминлаши б-н бирга уларнинг бир қисми четга ҳам чиқарилади.

    Сульфат кислотаси К.с. тармоқлари учун муҳим хом ашёдир. Республикада сульфат кислота ишлаб чиқарадиган йирик қувватлар Олмалиқ «Аммофос» АЖ, Самарқанд кимё з-ди, Навоий кон-металлургия к-ти, Олмалиқ кон-металлургия к-тида барпо этилган.

    Сода саноатининг Марказий Осиё мамлакатларида ягона бўлган корхонаси — Қўнғирот сода з-ди қурилиши 1995 й.дан бошланди (йиллик лойиҳа қуввати 210 минг т сода) ва 2004 й.да ишга туширилади.

    Ўсимликларни ҳимоя қилишнинг кимёвий воситалари (дефолиант, десикат, гербицид, инсектицид, фўнгицидлар) Фарғона «Азот» ишлаб чиқариш бирлашмасида (1965 й.дан, магний хлорат дефолианти), Навоий «Электрокимё з-ди» АЖ (1960 й.дан, гербицидлар — нитран, которая, бронотак, инсектицидлар — фозалон, трефлан ва б.) ишлаб чиқарилади. Республика қ.х.да ўсимликларни касаллик ва зараркундалардан кимёвий ҳимоя қилишда кўлланиладиган олтингугурт кукуни Шўрсув кон-кимё корхонасида ҳамда Муборак ва Шўртан газ комплексларада ишлаб чиқарилади.

    Кимёвий толалар ва иплар хилма-хил халқ истеъмоли товарлари и.ч.да кенг қўлланилади. Чирчиқ «Электркимёсаноат» АЖда капролактам (1980 й.дан, йиллик қуввати 70 минг т), Фарғона кимёвий толалар з-ди (1959)да ацетат иплар, «Навоийазот» АЖда акрил толалари (1974 й.дан; йиллик қуввати 23 минг т дан кўпроқ), Фарғона «Азот» ишлаб чиқариш бирлашмасида целлюлоза ацетати (йиллик қуввати 42 минг т) ишлаб чиқарилади. Фарғона фуран бирикмалари з-ди (1946)да целлюлоза мустақиллигини таъминлаш бўйича пахта линтидан целлюлоза и.ч. га ихтисослашган қувватлар барпо этилган. Фарғона кимёвий толалар з-дида капролактамни қайта ишлаб, капрон ва иплар тайёрлашга имкон берадиган қувватлар бор.

    К.с.да гидролиз корхоналари 2-жаҳон урушидан кейинги йиллардан қурила бошлади. Фарғона фуран бирикмалари (1946), Янгийўл биокимё (1952), Андижон гидролиз (1953) з-дларида асосий хом ашё — чигит шулхаси, шоли қобиғидан техник этил спирти, фурфурол, озуқа ачитқилари (хамиртуруш), фурил спирти, ксилит, лапрол ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарилди. 90-й.лар бошидан бу корхоналарда ғалладан озиқ-овқат (этил) спирти и.ч. ўзлаштирилди: «Андижон биокимё з-ди» АЖ (собиқ гидролиз з-ди) да йиллик қуввати 915 минг дал (1994), «Қўқонспирт» АЖда 1800 минг дал (1995) ва «Янгийўл биокимё з-ди» АЖда 915 минг дал (1996) этил спирти ишлаб чиқарадиган янги қувватлар ишга туширилди. Натижада озиқ-овқат, тиббиёт, атир-упа ва б. саноат тармокларини республиканинг ўзида ишлаб чикарилган спирт б-н таъминлаш имконияти яратилди. Бу корхоналарда йилига 4 минг т га яқин карбон кислоталари ҳам ишлаб чиқарилади. «Андижон биокимё з-ди» АЖда 1992 й.дан қуруқ хлорелла биомассасини тайерлаш йўлга қўйилган.

    Резина маҳсулотлари Ангрен «Резинатехника» АЖ (1975)да ишлаб чиқарилади. Илгари, асосан, резина маҳсулотлари и.ч.га ихтисослашган «Резинатехника» АЖ 1987 й.дан халқ истеъмоли товарлари и.ч.га ўтди. 1992 й.дан бирлашмада енгил автомобиль шиналарини тайерлаш ўзлаштирилди. 1996 й.дан йилига енгил автомобиллар учун 1,5 млн. дона, юк автомобиллари учун 200 минг дона шина ишлаб чиқарадиган қувватлар ишга туширилди.

    Республикада пластмасса ва пропилен маҳсулотлар ини қайта ишловчи (Оҳангарон «Сантехлит», «Жиззахпластмасса» АЖ), турли маркадагилок – бўёқ маҳсулотлари («Тошкент лок-бўёқ з-ди» АЖ, 1946), мебель саноати учун синтетик смолалар (Фарғона фуран бирикмалари з-ди), маиший кимё товарлари [«Маиший кимё» АЖ (Тошкент ш.,), 1987; Олмалиқ маиший кимё з-ди, 1971 (ҳоз. Россиядаги «Калина» концернининг «Паллада-Восток» шўъба корхонаси); Тошкент ёғ-мой кти таркибида синтетик ювиш воситалари з-ди, 1971] ишлаб чикарадиган корхоналар ишлайди.

    2000 й.да республика саноати маҳсулотлари умумий ҳажмида К.с. (нефть кимёси саноати б-н бирга) ҳиссаси 6,1 % ни ташкил этди. 832 минг т минерал ўғитлар (100% озик, модда ҳисобида), 15 минг т синтетик смолалар ва пластик массалар, 14,7 минг т кимёвий тола ва иплар, 985 минг т синтетик аммиак, 823,4 минг т сульфат кислота, 287 минг т олтингугурт ва б. махсулотлар ишлаб чиқарилди.

    Чет мамлакатлардан АҚШ, Япония, ГФР, Франция, Буюк Британия ва Италия, Россия кимёвий маҳсулотлар и.ч. бўйича етакчи ўринларда туради. Жаҳон бўйича К.с. ишлаб чиқаришнинг 3/4 қисми шу мамлакатлар ҳиссасига тўғри келади. 60-й.лардан бошлаб Япония ва Германия К.с. жадал ривожланди.

    Ли.: Кадыров В., Становление химии в Республике Ўзбекистон, Т., 1995.

    Ўрин Ҳасанов, Нуриддин Мусаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.