Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kimyoterapiya

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 373–374-b. — ziyouz.com

    Kimyoterapiya KIMYOTERAPIYA, kimyoviy usul b-n davolaş — xavfli ösmalarga qarşi ta'sir etiş xususiyatiga ega dori vositalari b-n davolaş. Bu usul bundan 50 yil avval olimlar tomonidan kaşf etilgan; unda azotipritning ba'zi farmakologik moddalari tez ösuvçi hujayralarga ta'sir etişi va qon i.ç. a'zolarining xavfli ösmasida qöllaş mumkinligi bayon etilgan. Keyinçalik şu asosda K.da qöllaniladigan dorilar işlab çiqarila boşlandi.

    K.da qöllaniladigan dori vositalari farmakologik xususiyatiga köra, jadal ösayotgan hujayralarning rivojlanişi va köpayişini jilovlaş va izdan çiqariş, şuningdek, DNK, RNK yoki tegişli oqsillar sintezini töxtatiş, ya'ni sitostatik ta'sirga ega. 50 dan ortiq bunday tabiiy va sun'iy (sintetik) preparatlar: alkillovçilar (embixin, xlorbutin, siklofosfan, ifosfamid, prospidin, sarkolizin va h.k.), antimetabolitlar (metotreksat, ftoruratsil, ftorafur, kapetsitabinkseloda, gemzar va b.), xavfli ösmaga qarşi qöllaniladigan antibiotiklar (daktinomitsin, rubomitsin, doksorubitsin, adriamitsin, bleomitsin va b.), dorivor ösimliklardan ajratib olingan vinblastin, vinkristin, navelbin, taksol, taksoter, topotekan, irinotekan, etopozid va b. dorilar hamda gormonlar işlatiladi.

    Qon yaratiş a'zolari va limfa tugunlari xavfli ösmasi (gemoblastoz, limfoma) rak (saraton) kasalligining tarqalgan xillarida K. asosiy davolaş usuli hisoblanadi. Saraton kasalligining öçokli (tarqalmagan) holatlarida keyingi yillarda yangi ta'sirçan preparatlar (taksol, navelbin, gemzar, sisplatin) işlab çiqarilişi tufayli K. ni kompleks davolaş tarkibiga kiritiş mumkin, mas, xirurgik usuldan oldin (neoadyuvant) yoki undan keyin kasallik tarqalişining oldini oliş maqsadida profilaktik (adyuvint) K. qöllaniladi.

    Ayrim xavfli ösma kasalliklarida (baçadon xoriokarsinomasi, bolalarda uçraydigan limfoblasteloykoz, limfogranulematoz) K. yaxşi naf berişi va bemor soğayib ketişi mumkin.

    Ayrim xavfli ösmalar (buyrak, me'da osti bezi raki) kimyoviy dorilarga nisbatan kam sezgirligi sababli K.da qöllaniladigan dorining davoli xususiyati tegişli baholaş darajadari b-n belgilanadi.

    Ba'zan K.dan söng ayrim noxuş asoratlar kuzatiladi, lekin keyinçalik bu holat öz-özidan yöqolib ketişi mumkin.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КИМЁТЕРАПИЯ, кимёвий усул б-н даволаш — хавфли ўсмаларга қарши таъсир этиш хусусиятига эга дори воситалари б-н даволаш. Бу усул бундан 50 йил аввал олимлар томонидан кашф этилган; унда азотипритнинг баъзи фармакологик моддалари тез ўсувчи ҳужайраларга таъсир этиши ва қон и.ч. аъзоларининг хавфли ўсмасида қўллаш мумкинлиги баён этилган. Кейинчалик шу асосда К.да қўлланиладиган дорилар ишлаб чиқарила бошланди.

    К.да қўлланиладиган дори воситалари фармакологик хусусиятига кўра, жадал ўсаётган ҳужайраларнинг ривожланиши ва кўпайишини жиловлаш ва издан чиқариш, шунингдек, ДНК, РНК ёки тегишли оқсиллар синтезини тўхтатиш, яъни цитостатик таъсирга эга. 50 дан ортиқ бундай табиий ва сунъий (синтетик) препаратлар: алкилловчилар (эмбихин, хлорбутин, циклофосфан, ифосфамид, проспидин, сарколизин ва ҳ.к.), антиметаболитлар (метотрексат, фторурацил, фторафур, капецитабинкселода, гемзар ва б.), хавфли ўсмага қарши қўлланиладиган антибиотиклар (дактиномицин, рубомицин, доксорубицин, адриамицин, блеомицин ва б.), доривор ўсимликлардан ажратиб олинган винбластин, винкристин, навельбин, таксол, таксотер, топотекан, иринотекан, этопозид ва б. дорилар ҳамда гормонлар ишлатилади.

    Қон яратиш аъзолари ва лимфа тугунлари хавфли ўсмаси (гемобластоз, лимфома) рак (саратон) касаллигининг тарқалган хилларида К. асосий даволаш усули ҳисобланади. Саратон касаллигининг ўчокли (тарқалмаган) ҳолатларида кейинги йилларда янги таъсирчан препаратлар (таксол, навельбин, гемзар, цисплатин) ишлаб чиқарилиши туфайли К. ни комплекс даволаш таркибига киритиш мумкин, мас, хирургик усулдан олдин (неоадъювант) ёки ундан кейин касаллик тарқалишининг олдини олиш мақсадида профилактик (адъювинт) К. қўлланилади.

    Айрим хавфли ўсма касалликларида (бачадон хориокарциномаси, болаларда учрайдиган лимфобластелойкоз, лимфогранулематоз) К. яхши наф бериши ва бемор соғайиб кетиши мумкин.

    Айрим хавфли ўсмалар (буйрак, меъда ости бези раки) кимёвий дориларга нисбатан кам сезгирлиги сабабли К.да қўлланиладиган дорининг даволи хусусияти тегишли баҳолаш даражадари б-н белгиланади.

    Баъзан К.дан сўнг айрим нохуш асоратлар кузатилади, лекин кейинчалик бу ҳолат ўз-ўзидан йўқолиб кетиши мумкин.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.