Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kimyoviy boğ

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com

    Kimyoviy boğ KIMYOVIY BOĞ, k i m yo v i y boğlan i ş — ikki yoki bir neçta atomlarning özaro ta'siri natijasida kimyoviy barqaror sistemalar (molekulalar, radikallar, molekulyar ionlar, komplekslar, kristallar va b.) hosil bölişi. Asosan, 2 xil böladi: atom (kovalent) boğ — kimyoviy xossalari jihatidan bir-biriga öxşaş yoki xossalari bir-biriga yaqin bölgan atomlar örtasidagi boğ. Bu boğ har qaysi atomdan bittadan elektron özaro ta'sir etib şu atomlarga tegişli birlaştiruvçi elektron juftligini hosil qilişi natijasida yuzaga keladi. Bu boğ oddiy moddalarning (N,,C12, O2 va b.), murakkab moddalarning (CH4, H2O, NH4C1 va b.) va organiq birikmalarning molekulalariga xos. Kovalent boglar 2 atom uçun umumiy bölgan elektronlarning 2 jufti b-n yuzaga kelsa — qöşaloq, 3 jufti b-n yuzaga kelsa — uçlik kovalent boğ deb ataladi; struktura formulalarda ular 2 ta yoki 3 ta çiziqça b-n körsatiladi. Mas, H2C=CH2-etilen, NS=SN -atsetilen, N—C=N — vodorod sianid va h.k. (yana k,. Donor-akseptor boğ).

    Ion ( elektro v alent yoki geteropolyar) boğ — elementlarning atomlaridan biri elektron berib (yöqotib) musbat ionga aylanadi, ikkinçi element atomi esa bu elektronni qabul qilib, manfiy ionga aylanadi; söngra bu musbat va manfiy ionlar özaro boglanib molekula hosil qiladi. Bunday molekulaning musbat va manfiy qutbi bölgani uçun u, geteropolyar yoki ion boğlanişli molekula deyiladi. Ion boğ xossalari bir-biridan katta farq qiladigan elementlar — asl metallar b-n metallmaslarning atomlari orasida (mas, natriy xlorid NaCl yoki kalsiy ftorid CaF2 molekulasida) yuzaga keladi. Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruh metallari 1 zaryadli (ion valentligi +1), 2-guruh metallari 2 zaryadli (ion valentligi +2) ionlar hosil qiladi. Galogenlar, davriy sistemaning 7-guruh elementlari elektron qabul qilib manfiy zaryadlangan (ion valentligi — 1) 1 valentli ionlar, kislorod va xossalari önga öxşaş elementlar esa 2 ta elektron qabul qilib manfiy zaryadlangan (ion valentligi —2) 2 valentli ionlar hosil qiladi. K.b.ning yuqorida keltirilgan asosiy xillari orasida oraliq şakllari ham bor.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КИМЁВИЙ БОҒ, к и м ё в и й боғлан и ш — икки ёки бир нечта атомларнинг ўзаро таъсири натижасида кимёвий барқарор системалар (молекулалар, радикаллар, молекуляр ионлар, комплекслар, кристаллар ва б.) ҳосил бўлиши. Асосан, 2 хил бўлади: атом (ковалент) боғ — кимёвий хоссалари жиҳатидан бир-бирига ўхшаш ёки хоссалари бир-бирига яқин бўлган атомлар ўртасидаги боғ. Бу боғ ҳар қайси атомдан биттадан электрон ўзаро таъсир этиб шу атомларга тегишли бирлаштирувчи электрон жуфтлигини ҳосил қилиши натижасида юзага келади. Бу боғ оддий моддаларнинг (Н,,С12, О2 ва б.), мураккаб моддаларнинг (СН4, Н2О, NH4C1 ва б.) ва органиқ бирикмаларнинг молекулаларига хос. Ковалент боглар 2 атом учун умумий бўлган электронларнинг 2 жуфти б-н юзага келса — қўшалоқ, 3 жуфти б-н юзага келса — учлик ковалент боғ деб аталади; структура формулаларда улар 2 та ёки 3 та чизиқча б-н кўрсатилади. Мас, Н2С=СН2-этилен, НС=СН -ацетилен, Н—C=N — водород цианид ва ҳ.к. (яна к,. Донор-акцептор боғ).

    Ион ( электро в алент ёки гетерополяр) боғ — элементларнинг атомларидан бири электрон бериб (йўқотиб) мусбат ионга айланади, иккинчи элемент атоми эса бу электронни қабул қилиб, манфий ионга айланади; сўнгра бу мусбат ва манфий ионлар ўзаро богланиб молекула ҳосил қилади. Бундай молекуланинг мусбат ва манфий қутби бўлгани учун у, гетерополяр ёки ион боғланишли молекула дейилади. Ион боғ хоссалари бир-биридан катта фарқ қиладиган элементлар — асл металлар б-н металлмасларнинг атомлари орасида (мас, натрий хлорид NaCl ёки кальций фторид CaF2 молекуласида) юзага келади. Менделеев даврий системасининг 1-гуруҳ металлари 1 зарядли (ион валентлиги +1), 2-гуруҳ металлари 2 зарядли (ион валентлиги +2) ионлар ҳосил қилади. Галогенлар, даврий системанинг 7-гуруҳ элементлари электрон қабул қилиб манфий зарядланган (ион валентлиги — 1) 1 валентли ионлар, кислород ва хоссалари ўнга ўхшаш элементлар эса 2 та электрон қабул қилиб манфий зарядланган (ион валентлиги —2) 2 валентли ионлар ҳосил қилади. К.б.нинг юқорида келтирилган асосий хиллари орасида оралиқ шакллари ҳам бор.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.