Kimyoviy ingibitorlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 365-b. — ziyouz.com
Kimyoviy ingibitorlar - kimyoviy reaksiyalarni sekinlaştiruvçi yoki töxtatib qöyuvçi moddalar. Faol markaz yoki faol zarraçalar iştirokida boradigan katalitik va zanjir reaksiyalarda qöllaniladi. K.i. reaksiya jarayonida katalizatorning faol markazlarini tösadi yoki faol zarraçalar b-n ta'sirlaşib, zanjirni davom ettira olmaydigan nofaol radikallar hosil qiladi va natijada reaksiyaning töxtaşiga sabab böladi. K.i. sistemaga reaksiyaga kirişuvçi moddalarning konsentratsiyasiga nisbatan juda kam mikdorda (10~2— 10 s mol) qöşiladi. K.i. nomaqbul jarayonlarni, mas, metallarning korroziyalanib yemirilişini, yoqilği, surkov moylari va oziq-ovqat mahsulotlarining oksidlanişini sekinlaştiriş yoki töxtatişda keng qöllaniladi. Reaksiyalarning sekinlaşuvi yoki töxtaşi K.i,- ning mikdoriga, tabiatiga va reaksion muhitga, qöşilgan vaqtga, t-raga va K.i. samaradorligiga ta'sir qiluvçi boşqa moddalar borligiga boğliq. Korroziya ingibitorlari metallarni korroziyadan saqlaş uçun korrozion faol muhitga qöşiladi. Ular metall yuzasiga yutiladi yoki metall ionlari b-n qiyin eruvçi birikmalar hosil qiladi. Bu birikmalar metall yuzasida öta yupqa parda hosil qilib, uni himoyalaydi. Maşina detallarini saqlaş va taşiş vaqtida korroziyadan himoyalaş uçun K.i. keng qöllaniladi. Metallarni korroziyadan saklaş uçun K.i. yoqilği, moy va polimer qoplamalarga ham qöşiladi.
Oziq-ovqatga xuşböy hid beradigan va uning oksidlanişini töxtatadigan tabiiy K.i. sifatida zira, ziğirak, marmarak, mavrak va b. dorivorlar qadimdan işlatilib keladi. Tabiiy yoğ va moylardagi ingibitorlar (tabiiy K.i.), mas, tokoferollar yoğ va moyni tozalaş vaqtida yöqoladi, şuning uçun tozalangan yoğ va moyga odatda K.i. qöşiladi, xom paxta moyi yoki soya moyi ham şu maqsadda işlatiladi. K.i.ning ta'sirini boşqa moddalar, mas, sitrat (limon) va askorbat kislotalar kuçaytirişi mumkin.
Polimerizatsiya ingibitorlari monomerlar saqlanganda yoki qayta haydalganda ularning polimerlanişini töxtatadi yoki sekinlatadi. Oltingugurt, fenollar, tannin, kanifol, mis tuzlari va b. polimerizatsiya ingibitorlaridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИМЁВИЙ ИНГИБИТОРЛАР - кимёвий реакцияларни секинлаштирувчи ёки тўхтатиб қўювчи моддалар. Фаол марказ ёки фаол заррачалар иштирокида борадиган каталитик ва занжир реакцияларда қўлланилади. К.и. реакция жараёнида катализаторнинг фаол марказларини тўсади ёки фаол заррачалар б-н таъсирлашиб, занжирни давом эттира олмайдиган нофаол радикаллар ҳосил қилади ва натижада реакциянинг тўхташига сабаб бўлади. К.и. системага реакцияга киришувчи моддаларнинг концентрациясига нисбатан жуда кам микдорда (10~2— 10 s моль) қўшилади. К.и. номақбул жараёнларни, мас, металларнинг коррозияланиб емирилишини, ёқилғи, сурков мойлари ва озиқ-овқат маҳсулотларининг оксидланишини секинлаштириш ёки тўхтатишда кенг қўлланилади. Реакцияларнинг секинлашуви ёки тўхташи К.и,- нинг микдорига, табиатига ва реакцион муҳитга, қўшилган вақтга, т-рага ва К.и. самарадорлигига таъсир қилувчи бошқа моддалар борлигига боғлиқ. Коррозия ингибиторлари металларни коррозиядан сақлаш учун коррозион фаол муҳитга қўшилади. Улар металл юзасига ютилади ёки металл ионлари б-н қийин эрувчи бирикмалар ҳосил қилади. Бу бирикмалар металл юзасида ўта юпқа парда ҳосил қилиб, уни ҳимоялайди. Машина деталларини сақлаш ва ташиш вақтида коррозиядан ҳимоялаш учун К.и. кенг қўлланилади. Металларни коррозиядан саклаш учун К.и. ёқилғи, мой ва полимер қопламаларга ҳам қўшилади.
Озиқ-овқатга хушбўй ҳид берадиган ва унинг оксидланишини тўхтатадиган табиий К.и. сифатида зира, зиғирак, мармарак, маврак ва б. дориворлар қадимдан ишлатилиб келади. Табиий ёғ ва мойлардаги ингибиторлар (табиий К.и.), мас, токофероллар ёғ ва мойни тозалаш вақтида йўқолади, шунинг учун тозаланган ёғ ва мойга одатда К.и. қўшилади, хом пахта мойи ёки соя мойи ҳам шу мақсадда ишлатилади. К.и.нинг таъсирини бошқа моддалар, мас, цитрат (лимон) ва аскорбат кислоталар кучайтириши мумкин.
Полимеризация ингибиторлари мономерлар сақланганда ёки қайта ҳайдалганда уларнинг полимерланишини тўхтатади ёки секинлатади. Олтингугурт, феноллар, таннин, канифоль, мис тузлари ва б. полимеризация ингибиторларидир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.