Kimyoviy kinetika

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 365–366-b. — ziyouz.com

Kimyoviy kinetika (yun. Kinetikos — harakatlanuvçi), kimyoviy reaksiyalar kinetikasi — fizik kimyoning kimyoviy reaksiyalarni vaqt mobaynida keçadigan jarayon sifatida örganadigan bölimi. Bu jarayon mexanizmi uni amalga oşiradigan şaroitlarga boğliq. K.k. kimyoviy reaksiyalarning tezligi, yönalişi, ötkaziş şaroitlari orasidagi özaro boğliqlik qonuniyatlari va ularga ta'sir etuvçi omillarni tadqiq qiladi. Murakkab kimyoviy reaksiyalar mexanizmini örganiş keçayotgan jarayon qanday elementar bosqiçlardan iboratligini va bu bosqiçlar özaro qay tarzda boğliqligini, qanday oraliq mahsulotlar hosil bölişini va b.ni aniqlaşga imkon beradi. K.k. elementar reaksiyalarni faol zarraçalar (erkin atomlar va radikallar, ionlar va ion radikallar, ta'sirlangan molekulalar va b.) iştirokida örganadi. Molekulalar va kimyoviy boğlar tuzilişini kinetik tadqiq qiliş natijalaridan foydalanib K.k. molekulalar reagentlarining tuzilişi hamda ularning reaksiyaga kirişiş krbiliyatini aniqlaydi. K.k.ning faol töqnaşiş va faol kompleks nazariyalari mavjud. Faol töqnaşiş nazariyasiga köra, kimyoviy özgariş bölişi uçun töqnaşuvçi molekulalarning energiya zahirasi ma'lum minimumdan kam bölmasligi şart. Bunday molekulalar faol molekulalar deyiladi. Bu na-zariyaning matematik ifodasi: K= =Aye~Ye/yu(Arrenius tenglamasi); K—tezlik konstantasi (yoki soliştirma tezlik); R — universal gaz doimiysi; T — absolyut t-ra; Ye — aktivlaniş energiyasi — aktiv molekulalar energiyasi zahirasining yiğişşsi; A — proporsionallik.

Aktiv kompleks nazariyasiga muvofiq, AV+SA -» S+V körinişida reaksiya borayotgan bölsa, A—V boği darhol uzilmaydi va A—S boği ham darhol hosil bölmaydi. AV va S moddalari bir-biriga yaqinlaşganda A—V bir-biridan uzoqlaşadi va A—S bir-biriga yaqinlaşib boradi. Ma'lum bir paytda ABC kompleksi vujudga keladi. Söng aktiv kompleks parçalanib, reaksiya mahsulotlariga aylanadi. Bu nazariya aktivlaniş energiyasining mohiyatini tuşuntirib beradi va reaksiyalar (hozirça oddiy reaksiyalar)ning tezligini nazariy hisoblaş yölini körsatadi. Yuqorida bayon etilgan 2 nazariya bir-biriga zid emas, balki bir-birini töldiradi. Kinetik tad-qiqotlar kimyo fanining mustaqil bölimlari (kataliz, fotokimyo, plazmakimyo, radiokimyo, elektrokimyoş b.)ga muhim tarkibiy qism bölib kiradi. K.k. öz tadqiqotlari va nazariy umumlaşmalarida matematika, kibernetika, atom va molekulyar fizika, kvant kimyosi, spektroskopiya, analitik kimyo va b.ning yutuqlaridan foydalanadi. K.k.ning kinetik ma'lumotlari va nazariy konsepsiyalari atmosfera va gidrosferaning ekologik modellarini tuzişda, koinotda sodir böladigan jarayonlarni tahlil qilişda qöllaniladi.

Ma'ruf Musayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КИМЁВИЙ КИНЕТИКА (юн. Kinetikos — ҳаракатланувчи), кимёвий реакциялар кинетикаси — физик кимёнинг кимёвий реакцияларни вақт мобайнида кечадиган жараён сифатида ўрганадиган бўлими. Бу жараён механизми уни амалга оширадиган шароитларга боғлиқ. К.к. кимёвий реакцияларнинг тезлиги, йўналиши, ўтказиш шароитлари орасидаги ўзаро боғлиқлик қонуниятлари ва уларга таъсир этувчи омилларни тадқиқ қилади. Мураккаб кимёвий реакциялар механизмини ўрганиш кечаётган жараён қандай элементар босқичлардан иборатлигини ва бу босқичлар ўзаро қай тарзда боғлиқлигини, қандай оралиқ маҳсулотлар ҳосил бўлишини ва б.ни аниқлашга имкон беради. К.к. элементар реакцияларни фаол заррачалар (эркин атомлар ва радикаллар, ионлар ва ион радикаллар, таъсирланган молекулалар ва б.) иштирокида ўрганади. Молекулалар ва кимёвий боғлар тузилишини кинетик тадқиқ қилиш натижаларидан фойдаланиб К.к. молекулалар реагентларининг тузилиши ҳамда уларнинг реакцияга киришиш крбилиятини аниқлайди. К.к.нинг фаол тўқнашиш ва фаол комплекс назариялари мавжуд. Фаол тўқнашиш назариясига кўра, кимёвий ўзгариш бўлиши учун тўқнашувчи молекулаларнинг энергия заҳираси маълум минимумдан кам бўлмаслиги шарт. Бундай молекулалар фаол молекулалар дейилади. Бу на-зариянинг математик ифодаси: К= =Ае~Е/ю(Аррениус тенгламаси); К—тезлик константаси (ёки солиштирма тезлик); R — универсал газ доимийси; Т — абсолют т-ра; Е — активланиш энергияси — актив молекулалар энергияси заҳирасининг йиғишшси; А — пропорционаллик.

Актив комплекс назариясига мувофиқ, АВ+СА -» С+В кўринишида реакция бораётган бўлса, А—В боғи дарҳол узилмайди ва А—С боғи ҳам дарҳол ҳосил бўлмайди. АВ ва С моддалари бир-бирига яқинлашганда А—В бир-биридан узоқлашади ва А—С бир-бирига яқинлашиб боради. Маълум бир пайтда ABC комплекси вужудга келади. Сўнг актив комплекс парчаланиб, реакция маҳсулотларига айланади. Бу назария активланиш энергиясининг моҳиятини тушунтириб беради ва реакциялар (ҳозирча оддий реакциялар)нинг тезлигини назарий ҳисоблаш йўлини кўрсатади. Юқорида баён этилган 2 назария бир-бирига зид эмас, балки бир-бирини тўлдиради. Кинетик тад-қиқотлар кимё фанининг мустақил бўлимлари (катализ, фотокимё, плазмакимё, радиокимё, электрокимёш б.)га муҳим таркибий қисм бўлиб киради. К.к. ўз тадқиқотлари ва назарий умумлашмаларида математика, кибернетика, атом ва молекуляр физика, квант кимёси, спектроскопия, аналитик кимё ва б.нинг ютуқларидан фойдаланади. К.к.нинг кинетик маълумотлари ва назарий концепциялари атмосфера ва гидросферанинг экологик моделларини тузишда, коинотда содир бўладиган жараёнларни таҳлил қилишда қўлланилади.

Маъруф Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.