Kimyoviy melioratsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 366–367-b. — ziyouz.com
Kimyoviy melioratsiya - kimyo viy yöl b-n tuproqning xususiyatlarini yaxşilaş va q.x. ekinlarining hosildorligini oşiriş tadbirlari tizimi. K.m. da tuproqning ildiz tarqaladigan qatlamidan ekinlar uçun zararli tuzlar ketkaziladi; nordon muhitli tuproqlarda vodorod va alyuminiy, şörtob tuproqlarda natriy (ularning tuproq singdiriş majmuida bölişi tuproqning kimyoviy, fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlarini yemonlaştiradi va unumdorligini pasaytiradi) mikdori kamayadi.
K.m. qadimgi davrdan ma'lum, lekin uning samarali usullarini atrofliça işlab çiqiş va izlanişlar 19-a.da boşlandi. 20-a.da K.m. ning asosiy usullari: tuproklarni ohaklaş, gipslaş va nordonlaştiriş nazariyalari yaratildi. Tu proqni ohaklaş or-qali q.x. ekinlariga ta'sir etadigan zaharli ortiqça tuproq nordonligi yöqotiladi va tuproq unumdorligi oşiriladi; asosan, gleylaniş izlari bölgan podzol va çimli-podzol tuproqlarda qöllanadi; tuproqning fizik xususiyatini yaxşilaydi. T u p r o q ni gipslaş tuproqning haddan taşqari işqoriyligini, şörtobligini ketkazadi; şörtoblarda gips ta'sirida singdirilgan natriy kalsiyga almaşinadi; solodlar va solodlaşgan şörtobli tuproqlar K.m.si tuproqqa Sa(SON)2 solib, vodorod ionini kalsiyga almaştirib, kolloid kompleksini mahkamlaşdan iborat.Tuproqlarni nordonlaştiriş da önga nordon kimyoviy moddalar: sodali şörtob tuproklarda kalsiy birikmalarining erişini oşiradigan va sodani neytrallaydigan sulfat kislota, oltingugurt, temir sulfat, alyuminiy sulfat va b. solinadi. Şuningdek, tuproq xususiyatlarini tubdan yaxşilaşga olib keladigan organiq va mineral öğitlarni katta dozalarda soliş ham K.m.ga kiradi. K.m.ning muhim vositalaridan biri — ildiz tarqaladigan qatlamni ösimliklar özlaştira oladigan xrlatdagi fosfor b-n boyitişdan iborat.
K.m. dehqonçilik madaniyati yuqori bölgan, ösimliklar özining normal ösişi va rivojlanişi uçun zarur suv, oziq moddalari va b. omillar b-n yetarli darajada ta'minlangan şaroitda yaxşi samara beradi. K.m.ni melioratsiyaning boşqa turlari — suğoriş, suvni qoçiriş, tuproq eroziyasiga qarşi kuraşiş, şör yerlarni yuviş b-n birgalikda qöşib olib boriş maqsadga muvofiq.
Sobir Aeimboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИМЁВИЙ МЕЛИОРАЦИЯ - кимё вий йўл б-н тупроқнинг хусусиятларини яхшилаш ва қ.х. экинларининг ҳосилдорлигини ошириш тадбирлари тизими. К.м. да тупроқнинг илдиз тарқаладиган қатламидан экинлар учун зарарли тузлар кетказилади; нордон муҳитли тупроқларда водород ва алюминий, шўртоб тупроқларда натрий (уларнинг тупроқ сингдириш мажмуида бўлиши тупроқнинг кимёвий, физик-кимёвий ва биологик хусусиятларини емонлаштиради ва унумдорлигини пасайтиради) микдори камаяди.
К.м. қадимги даврдан маълум, лекин унинг самарали усулларини атрофлича ишлаб чиқиш ва изланишлар 19-а.да бошланди. 20-а.да К.м. нинг асосий усуллари: тупрокларни оҳаклаш, гипслаш ва нордонлаштириш назариялари яратилди. Ту проқни оҳаклаш ор-қали қ.х. экинларига таъсир этадиган заҳарли ортиқча тупроқ нордонлиги йўқотилади ва тупроқ унумдорлиги оширилади; асосан, глейланиш излари бўлган подзол ва чимли-подзол тупроқларда қўлланади; тупроқнинг физик хусусиятини яхшилайди. Т у п р о қ ни гипслаш тупроқнинг ҳаддан ташқари ишқорийлигини, шўртоблигини кетказади; шўртобларда гипс таъсирида сингдирилган натрий кальцийга алмашинади; солодлар ва солодлашган шўртобли тупроқлар К.м.си тупроққа Са(СОН)2 солиб, водород ионини кальцийга алмаштириб, коллоид комплексини маҳкамлашдан иборат.Тупроқларни нордонлаштириш да ўнга нордон кимёвий моддалар: содали шўртоб тупрокларда кальций бирикмаларининг эришини оширадиган ва содани нейтраллайдиган сульфат кислота, олтингугурт, темир сульфат, алюминий сульфат ва б. солинади. Шунингдек, тупроқ хусусиятларини тубдан яхшилашга олиб келадиган органиқ ва минерал ўғитларни катта дозаларда солиш ҳам К.м.га киради. К.м.нинг муҳим воситаларидан бири — илдиз тарқаладиган қатламни ўсимликлар ўзлаштира оладиган хрлатдаги фосфор б-н бойитишдан иборат.
К.м. деҳқончилик маданияти юқори бўлган, ўсимликлар ўзининг нормал ўсиши ва ривожланиши учун зарур сув, озиқ моддалари ва б. омиллар б-н етарли даражада таъминланган шароитда яхши самара беради. К.м.ни мелиорациянинг бошқа турлари — суғориш, сувни қочириш, тупроқ эрозиясига қарши курашиш, шўр ерларни ювиш б-н биргаликда қўшиб олиб бориш мақсадга мувофиқ.
Собир Аэимбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.