Kimyoviy qurollar

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 372-b. — ziyouz.com

Kimyoviy qurollar - ommaviy qirğin qurollari turlaridan biri. Şikastlaş ta'siri kimyoviy zaharlovçi moddalar (ZM) ning zaharlaş xossalariga asoslangan. Asosiy tarkibiy qismlari — jangovar kimyoviy moddalar (zarin, Y-gazlar va b.) hamda ularni qöllaş vositalari — raqstalarning ZM töldirilgan jangovar qismlari, artilleriya snaryadlari, minalar, aviatsiya bombalari, kassetalar, fugaslar, granatalar va b. Ular aviatsiya, turli moslamalar, purkagiçlar va aerozol generatorlar yordamida ham tarqalişi mumkin. Şikastlovçi ta'siri qança vaqt saqlanişiga qarab, K.q. turğun (bir neça soat, sutka, hafta, oylab saqlanadigan) va noturğun (bir neça min. saqlanadigan) turlarga bölinadi. K.q., asosan, duşmanning jonli kuçlari (qöşin)ga qarşi işlatiş uçun möljallanadi, lekin tinç aholiga, hayvonot dunyosiga ham xavf tuğdiradi, atrof-muhitni zaharlaydi, ekinzorlarni nobud qiladi.

K.q. dastlab nemis armiyasi tomonidan 1915 y.da Ikri (Belgiya)dagi jangda qöllanilgan. Keyinçalik boşqa armiyalar ham qöllay boşladi. K.q. Jeneva bayonnomasi (1925) b-n taqiqlangan. Biroq ba'zi tajovuzkor mamlakatlar bu bayonnomani bir neça bor buzişgan (mas, AQŞ Koreya va Vyetnamda, Isroil Livanda K.q. ni qöllagan).

Parij konvensiyasi (1993)ga muvofiq, K.q. zahiralari butunlay yöqotilişi lozim. Ular inson salomatligi va tabiat uçun öta xavfli bölganligidan ularning zahiralarini yöqotiş işlari maxsus obyektlarda amalga oşiriladi. 1993 y. ma'lumotlariga köra, K.q. zahiralari Rossiya (sobiq Ittifoq) da 40 ming t ni, AQŞ da 29 ming t ni taşkil etgan. 2-jahon uruşida nemislardan qolgan (trofey) K.q. zahirasi (taxm. 300 ming t) dengizga çöktirib yuborilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КИМЁВИЙ ҚУРОЛЛАР - оммавий қирғин қуроллари турларидан бири. Шикастлаш таъсири кимёвий заҳарловчи моддалар (ЗМ) нинг заҳарлаш хоссаларига асосланган. Асосий таркибий қисмлари — жанговар кимёвий моддалар (зарин, Y-газлар ва б.) ҳамда уларни қўллаш воситалари — рақсталарнинг ЗМ тўлдирилган жанговар қисмлари, артиллерия снарядлари, миналар, авиация бомбалари, кассеталар, фугаслар, гранаталар ва б. Улар авиация, турли мосламалар, пуркагичлар ва аэрозол генераторлар ёрдамида ҳам тарқалиши мумкин. Шикастловчи таъсири қанча вақт сақланишига қараб, К.қ. турғун (бир неча соат, сутка, ҳафта, ойлаб сақланадиган) ва нотурғун (бир неча мин. сақланадиган) турларга бўлинади. К.қ., асосан, душманнинг жонли кучлари (қўшин)га қарши ишлатиш учун мўлжалланади, лекин тинч аҳолига, ҳайвонот дунёсига ҳам хавф туғдиради, атроф-муҳитни заҳарлайди, экинзорларни нобуд қилади.

К.қ. дастлаб немис армияси томонидан 1915 й.да Икри (Бельгия)даги жангда қўлланилган. Кейинчалик бошқа армиялар ҳам қўллай бошлади. К.қ. Женева баённомаси (1925) б-н тақиқланган. Бироқ баъзи тажовузкор мамлакатлар бу баённомани бир неча бор бузишган (мас, АҚШ Корея ва Вьетнамда, Исроил Ливанда К.қ. ни қўллаган).

Париж конвенцияси (1993)га мувофиқ, К.қ. заҳиралари бутунлай йўқотилиши лозим. Улар инсон саломатлиги ва табиат учун ўта хавфли бўлганлигидан уларнинг заҳираларини йўқотиш ишлари махсус объектларда амалга оширилади. 1993 й. маълумотларига кўра, К.қ. заҳиралари Россия (собиқ Иттифоқ) да 40 минг т ни, АҚШ да 29 минг т ни ташкил этган. 2-жаҳон урушида немислардан қолган (трофей) К.қ. заҳираси (тахм. 300 минг т) денгизга чўктириб юборилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.