Kimyoviy tolalar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 369–370-b. — ziyouz.com
Kimyoviy tolalar - tabiiy va sintetik polimerlardan olinadigan tolalar. Dastlabki xom aşyoga qarab sintetik (sintetik polimerlardan olinadigan, mas, poliamid, poliakrilonitril tolalar) va sun'iy (tabiiy polimerlardan, mas, sellyuloza va uning efirlaridan olinadigan tolalar) turlarga bölinadi. Anorganiq birikmalardan olinadigan tolalar (şişa, bazalt, kvars tolalari) ni ham ba'zan K.t.ga qöşişadi. Sanoatda işlab çiqariladigan K.t. turlari: 1) uzun yakka tola; 2) ştapel tola (ingiçka tolalarning kalta bölaklari); 3) filament iplar (bir talay ingiçka va juda uzun tolalarning eşilgan tutami). K.t. qanday maqsad uçun işlatilişiga qarab töqimaçilik va texnika iplariga bölinadi. Ularning köpçiligi pişiq, ğijimlanmaydi, yoruğlik, namlik, zamburuğlar, bakteriyalar, kimyoviy moddalar va issiq ta'siriga çidamli. K.t.ni tabiiy tolalarga aralaştirib işlatiş mumkin. K.t. işlab çiqariş uçun elastik va uzun, tarmoqsiz yoki kam tarmoklangan, makromolekula hosil qiluvçi polimerlar işlatiladi. Bu tolalar yetarliça katta molekulyar massaga ega bölib, eritilganda va qizdirilganda parçalanmasdan suyuqlanadi. K.t.ni işlab çiqariş jarayoni: yigiriladigan eritmalar tayyorlaş; tola oliş va tolaga şakl beriş; tolani pardozlaşdan iborat. K.t. arzonligi va sifati (mexaniq xossalari: mustahkamligi, elastikligi, yeyilişi, kirişimligi) tabiiy tolalarga nisbatan yaxşi bölgani uçun tobora köp işlab çiqariladi. 1990 y.da butun dunyoda tayyorlangan tabiiy tolalarga nisbatan 1,5 barobar köp miqdorda (26 mln. t ga yaqin) K.t.işlab çiqarilgan bölsa, 2000 y.da tabiiy tolalarga nisbatan 2,5 barobar köp mikdorda (45—50 mln.t) K.t. işlab çiqarildi. K.t. turli sohalarda tabiiy ipak, ziğir tolasi, jun örnida, gazmollar, trikotaj, qölqop va paypoqlar, gilamlar, arqonlar, maxsus iş kiyimlari i.ç.da tabiiy tolalar b-n birga işlatiladi. Özbekistonda «Navoiy Azot» z-dida nitron tola. Farğona kimyoviy tolalar z-dida atsetat tola va texnik maqsadlar uçun kapron tola işlab çiqariladi.
Abduşukur Sarimsoqov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИМЁВИЙ ТОЛАЛАР - табиий ва синтетик полимерлардан олинадиган толалар. Дастлабки хом ашёга қараб синтетик (синтетик полимерлардан олинадиган, мас, полиамид, полиакрилонитрил толалар) ва сунъий (табиий полимерлардан, мас, целлюлоза ва унинг эфирларидан олинадиган толалар) турларга бўлинади. Анорганиқ бирикмалардан олинадиган толалар (шиша, базальт, кварц толалари) ни ҳам баъзан К.т.га қўшишади. Саноатда ишлаб чиқариладиган К.т. турлари: 1) узун якка тола; 2) штапель тола (ингичка толаларнинг калта бўлаклари); 3) филамент иплар (бир талай ингичка ва жуда узун толаларнинг эшилган тутами). К.т. қандай мақсад учун ишлатилишига қараб тўқимачилик ва техника ипларига бўлинади. Уларнинг кўпчилиги пишиқ, ғижимланмайди, ёруғлик, намлик, замбуруғлар, бактериялар, кимёвий моддалар ва иссиқ таъсирига чидамли. К.т.ни табиий толаларга аралаштириб ишлатиш мумкин. К.т. ишлаб чиқариш учун эластик ва узун, тармоқсиз ёки кам тармокланган, макромолекула ҳосил қилувчи полимерлар ишлатилади. Бу толалар етарлича катта молекуляр массага эга бўлиб, эритилганда ва қиздирилганда парчаланмасдан суюқланади. К.т.ни ишлаб чиқариш жараёни: йигириладиган эритмалар тайёрлаш; тола олиш ва толага шакл бериш; толани пардозлашдан иборат. К.т. арзонлиги ва сифати (механиқ хоссалари: мустаҳкамлиги, эластиклиги, ейилиши, киришимлиги) табиий толаларга нисбатан яхши бўлгани учун тобора кўп ишлаб чиқарилади. 1990 й.да бутун дунёда тайёрланган табиий толаларга нисбатан 1,5 баробар кўп миқдорда (26 млн. т га яқин) К.т.ишлаб чиқарилган бўлса, 2000 й.да табиий толаларга нисбатан 2,5 баробар кўп микдорда (45—50 млн.т) К.т. ишлаб чиқарилди. К.т. турли соҳаларда табиий ипак, зиғир толаси, жун ўрнида, газмоллар, трикотаж, қўлқоп ва пайпоқлар, гиламлар, арқонлар, махсус иш кийимлари и.ч.да табиий толалар б-н бирга ишлатилади. Ўзбекистонда «Навоий Азот» з-дида нитрон тола. Фарғона кимёвий толалар з-дида ацетат тола ва техник мақсадлар учун капрон тола ишлаб чиқарилади.
Абдушукур Саримсоқов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.