Kinematika
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 379–380-b. — ziyouz.com
Kinematika (yun. kinema — harakat) — mexanikaning bir bölimi. Jism harakatini vujudga keltiruvçi kuçlarni hisobga olmagan qolda jism harakatining geometrik xossalarini örganadi. Örganiladigan obyekt xossalariga köra, nuqta, qattiq jism, deformatsiyalanuvçi jism, tutaş muhit (gaz, suyuqlik, elastik jism) K.siga bölinadi. Odatda, K. dinamikani örganişda qöşimça vosita hisoblanadi. Nuqta va qattiq jism K.sining asosiy vazifasi nuqta yoki qattiq jismning muayyan sanok, sistemasiga nisbatan harakatlarini (sanoq sistemasiga nisbatan nuqta vaziyati koordinatalar b-n belgilanadi) va harakatlarning barça kinematik tasniflari orasidagi boğlanişlarni aniqlaşdir.
Nuqta tezligi (t>) va tezlaniş (ş) uning harakatini ifodalovçi asosiy kinematik omillardir. Bölar harakat turiga boğliq. Jismning eng oddiy harakati ilgarilanma va aylanma harakatdan iborat. Ilgarilanma harakat vaqtida jismning barça nuqtalari birday harakat qiladi; jism harakatini (trayektoriyasini) ifodalaş uçun bitta nuqtaning harakatini biliş kifoya. Har qanday jism töğri va egri çiziq böylab harakatlanadi. Harakat tekis töğri çiziqli (yoki aylanma) hamda teqismas (özgaruvçi) bölişi mumkin. Teqismas harakatda tezlikning oniy (haqiqiy) yoki örtaça qiymati aniqlanadi. Tekis harakatda tezlaniş nolga teng. Jism qözğalmas öq atrofida aylanma harakat qilsa, bitta erkinlik darajasiga ega böladi va uning vaziyati buriliş burçagi (davri), burçak tezligi (çastota) va burçak tezlanişi b-n ifodalanadi.
Erkin qattiq jism massa markazi b-n birga ilgarilanma va aylanma harakat qiladi. Artilleriya snaryadi, raqsta, fazoviy jismlar va b. harakati bönga misol böladi.
Deformatsi ya l anu vçi muh i t l a r K.si deformatsiyalar umumiy nazariyasi va muhitning uzluksizligi şartini aks ettiruvçi uzluksizlik tenglamalarini hamda uzluksiz muhit xarakatining tavsiflarini aniqlaydi. Tutaş muhit K. muhit elementlar harakatini ularning deformatsiyalanuvçanligini hisobga olgan holda bayon qiladi. Yoruğlik tezligiga yaqin bölgan harakat K.si haqida nisbiylik nazariyasida, mikrozarralar harakati haqida kvant mexaniqat qaraladi. K. usullari turli mexanizmlar va b.da harakat uzatişni hisoblaşda muhim ahamiyatga ega.
Ad.: Örozboye v M . T., Nazariy mexaniqa asosiy kursi (3-naşr), T., 1966; Raşi-dov T. R., Şoziyotov Ş., Möminov K. B., Nazariy mexaniqa asoslari, T., 1990.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИНЕМАТИКА (юн. kinema — ҳаракат) — механиканинг бир бўлими. Жисм ҳаракатини вужудга келтирувчи кучларни ҳисобга олмаган қолда жисм ҳаракатининг геометрик хоссаларини ўрганади. Ўрганиладиган объект хоссаларига кўра, нуқта, қаттиқ жисм, деформацияланувчи жисм, туташ муҳит (газ, суюқлик, эластик жисм) К.сига бўлинади. Одатда, К. динамикани ўрганишда қўшимча восита ҳисобланади. Нуқта ва қаттиқ жисм К.сининг асосий вазифаси нуқта ёки қаттиқ жисмнинг муайян санок, системасига нисбатан ҳаракатларини (саноқ системасига нисбатан нуқта вазияти координаталар б-н белгиланади) ва ҳаракатларнинг барча кинематик таснифлари орасидаги боғланишларни аниқлашдир.
Нуқта тезлиги (t>) ва тезланиш (ш) унинг ҳаракатини ифодаловчи асосий кинематик омиллардир. Бўлар ҳаракат турига боғлиқ. Жисмнинг энг оддий ҳаракати илгариланма ва айланма ҳаракатдан иборат. Илгариланма ҳаракат вақтида жисмнинг барча нуқталари бирдай ҳаракат қилади; жисм ҳаракатини (траекториясини) ифодалаш учун битта нуқтанинг ҳаракатини билиш кифоя. Ҳар қандай жисм тўғри ва эгри чизиқ бўйлаб ҳаракатланади. Ҳаракат текис тўғри чизиқли (ёки айланма) ҳамда теқисмас (ўзгарувчи) бўлиши мумкин. Теқисмас ҳаракатда тезликнинг оний (ҳақиқий) ёки ўртача қиймати аниқланади. Текис ҳаракатда тезланиш нолга тенг. Жисм қўзғалмас ўқ атрофида айланма ҳаракат қилса, битта эркинлик даражасига эга бўлади ва унинг вазияти бурилиш бурчаги (даври), бурчак тезлиги (частота) ва бурчак тезланиши б-н ифодаланади.
Эркин қаттиқ жисм масса маркази б-н бирга илгариланма ва айланма ҳаракат қилади. Артиллерия снаряди, рақста, фазовий жисмлар ва б. ҳаракати бўнга мисол бўлади.
Деформаци я л ану вчи муҳ и т л а р К.си деформациялар умумий назарияси ва муҳитнинг узлуксизлиги шартини акс эттирувчи узлуксизлик тенгламаларини ҳамда узлуксиз муҳит харакатининг тавсифларини аниқлайди. Туташ муҳит К. муҳит элементлар ҳаракатини уларнинг деформацияланувчанлигини ҳисобга олган ҳолда баён қилади. Ёруғлик тезлигига яқин бўлган ҳаракат К.си ҳақида нисбийлик назариясида, микрозарралар ҳаракати ҳақида квант механиқат қаралади. К. усуллари турли механизмлар ва б.да ҳаракат узатишни ҳисоблашда муҳим аҳамиятга эга.
Ад.: Ўрозбое в М . Т., Назарий механиқа асосий курси (3-нашр), Т., 1966; Раши-дов Т. Р., Шозиётов Ш., Мўминов К. Б., Назарий механиқа асослари, Т., 1990.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.