Kino san'ati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 383–388-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Kino san'ati — kinematografiya ning texnik vositalar asosida şakllangan badiiy ijod turi; ekran san'atining muhim tarkibiy qismi; real borliqni aynan yoki badiiy-hujjatli obrazlar, multiplikatsiya vositalari yordamida suratga oliş; kinofilmlarning omma orasida keng tarqalişi uçun xizmat qiladigan televideniye, videokasseta va videodisklarni xam öz içiga oladi. K.s. kinematograf b-n bir vaqtda paydo böldi. Kinematograf esa fan va texnika taraqqiyoti b-n boğliq holda yuzaga keldi va asta-sekin zamonaviy iqtisod, san'at va madaniyatning eng zarur sohasiga aylandi.
Kino 1895 y. 28 dek.da Parijda (ixtiroçilar aka-uka O. va L. Lyumyerlar) yuzaga kelgan. Uning yuzaga kelişi, öz navbatida, insoniyatning badiiy madaniyati tarixida obyektiv qonuniyat bosqiçi böldi. K. yeda adabiyot, teatr, tasviriy san'at va musiqa tajribalari, uning estetik jihatlari uyğunlaştirilib, öziga singdirilgan holda voqelik öziga xos ifoda vositalarida fotoğrafik tasvir orqali körsatiladi. K.s.ning ommani ijtimoiy-siyosiy va madaniy jihatdan tarbiyalaşda, kişilar ongi, fikr va qaraşlari, estetik did va his-tuyğulari, umuman, ma'naviy dunyosining şakllanişida ğoyaviy-badiiy ta'siri kuçlidir. K.s.ning qaror topişida amerika kinorejissyori D. Griffitnit xizmatlari katta. Birinçi bölib, u yirik plan, parallel montaj, kengaytirilgan panorama kabi ifodali vositalarni qöllagan. Şuningdek, S. Eyzenşteyn, Ç. Çaplin, E. Ştrogeym, K.Dreyer, K. Vidor, R. Kler qabilar ham jahon kinosi rivojiga munosib hissa qöşdilar.
20-a.ning 1-yarmida K.s.ning janr tizimidan köproq komediya xarakteridagi sarguzaşt hamda qörqinçli filmlar örin oldi. 20-y.lardan kinoda turli uslubiy izlanişlar böldi. Mas, «ekspressionizm», «poetik kino», «maxfiy kino» harakati, «oçiq kino» va b.
Keyinroq turli mavzular qatori kinohikoyalarga alohida e'tibor berildi. Köproq ma'lum bir tarixni hikoya qiluvçi filmlar köpaydi. Uruşdan keyingi yillar rivojlangan mamlakatlarning ilğor kinematografçilari işlagan filmlar, ayniqsa, italiya neorealizmi ekran san'atining asosini taşkil etdi. 50-y.larning oxirlari K.s.da kino va televideniyening özaro bir-biriga ta'siri, bir neça soat davom etadigan filmlar işlaş kabi muhim özgarişlar yuz berdi. Ayni bir vaqtda K.s. b-n boğliq teleekran ijodi paydo böldi va rivoj topdi.
Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi kabi köpgina mamlakatlarda yangi kinematografiyaning paydo bölişi, bir qator ğarb davlatlarida öziga xos kinematografik maktablarning rivojlanişi kino mahsulotlarining xilma-xilligini ta'minladi. K.s. janr va uslub jihatdan boyidi. Ekran ijodida polifoniyaning turli şakllari qöllanila boşladi.
Rivojlangan mamlakatlarda eski janrlarning öziga xos qayta uyğoniş davri boşlandi. Birinçi navbatda, melodrama hamda kinematografik bayonda an'anaviy şakllarning jonlanişi közga taşlandi. Ayni vaqtda yangi televizion tizim (kabelli televideniye), yer yöldoşi orqali özatiladigan körsatuvlar, videomagnitofon, videokasseta, videodisklarning keng tarqalişi natijasida K.s.ning rivojlanişi murakkablaşdi.
K.s. asarlari yozuvçi-dramaturg, rej., aktyor, operator, rassom, kompozitor kabi ijodiy xodimlardan iborat jamoa mahsulidir. Kinoda rej. yetakçi rol öynaydi. Film yaratiş 2 tomonni — ijod va i.ç.ni öz içiga oladi. Kino i.ç.ning markazi — kinostudiya. Tayyor filmlar kinoprokat orqali tarqatiladi va ular kinoteatr, televideniyeda körsatiladi. Ekran san'atining öziga xos ifoda vositalari bor: umumiy, örta va yirik planda suratga oliş, turli rakurslarda kameralar harakati, epizod va kadrlar montajining turli şakllari va b. K.s.ning 4 asosiy turi mavjud: badiiy film, ilmiy-ommaviy kino, hujjatli kino va multiplikatsion kino. Şulardan badiiy film K.s.ning asosiy turlaridan bölib, maxsus yozilgan ssenariy yoki qayta işlangan badiiy adabiyot (hujjatli yoki badiiy proza, teatr dramaturgiyasi va b.) asosida ijodning ijroviy vositalari yordamida real yoki töqima voqealarning bayon etilişi; ilmiy-ommaviy kino tomoşabinlarni tabiat va jamiyat hayoti, ilmiy kaşfiyot va ixtirolar b-n taniştiradi. K.s.ning yana bir muqim turi — multiplikatsion kino. Eng keng tarqalgan şakllari rasmli va qöğirçokli filmlardir. Rassom çizgan rasmlar yoki maketlar, şuningdek, qöğirçoqlar harakatlantirilib kinotasmaga tuşiriladi. Hujjatli kino — bölgan voqea va harakatlarni tasmaga tuşiradi. K.s.ning komediya, tarixiy, dramatik va sarguzaşt filmlar kabi janrlari mavjud.
Özbekistonda birinçi film 1897 y. «Eski jöva» maydonida körsatilgan. 1908 y.dan Toşkent, Samarqand, Qöqon va b. şaharlarda çet el filmlari namoyiş etilgan. Örta Osiyoda körsatilgan kinolentalar, asosan, Amerika, Fransiyaning Şarq ekzotikasi tasvirlangan filmlaridan iborat bölgan. Özbek milliy K.s. 20-a.ning 20-y.larida vujudga keldi. Birinçi özbek kinooperatori Xudoybergan Devonov özining ilk hujjatli-xronikal filmlarida özbek xalqining hayotini, urf-odatlarini, Xorazm manzaralarini aks ettirişga intilgan.
1924 y. rus-buxoro şirkati «Buxkino», 1925 y. Toşkentda «Şarq yuldözi» (1936 y.dan «Özbekfilm») kinofabrikasining taşkil bölişi özbek K.s. rivojini boşlab berdi. Lekin milliy kadrlarning yetişmasligi natijasida studiyani taşkil etişga uriniş va «Buxkino» şirkati qoşida muntazam suratga olişni taşkillaştiriş muvaffaqiyatsiz böldi. Toşkent studiyasiga hali kino sohasida yaxşi tanilmagan rus kino arboblarining kelişi, ularning kasbiy saviyasining pastligi haqiqiy milliy mazmundagi kinolar yaratişga yöl qöymasdi. Ular yaratgan filmlar faqat ekzotik va taşviqiy xarakterda bölib, özbeklar hayoti bözib körsatilardi, özbek ayollari rolini rus aktrisalari öynaşi natijasida qahramonning içki dunyosi, uning psixologik keçinmalari oçib berilmasdi [mas, «Ölim minorasi» (rej. V. Viskovskiy), «Musulmon qiz» (D. Bassaligo), «Ikkinçi xotin» (M. Doronin) va b.]. Kino işlaşda milliy proza va dramaturgiyadan foydalanişdan boş tortiş, özbek hayotini bilmaydigan rus mutaxassislarning özlari yozgan ssenariylari asosida film yaratişi milliy kino uçun juda katta yöqotiş böldi, özoq yillargaça öz şakl-şamoyiliga ega bölolmadi, uning «özbek milliy kinosi» sifatida şakllanişiga ötib bölmas tösiq böldi.
Ovozsiz filmlarda berilgan mazmun tomoşabinga köproq Yevropa mutaxassislari nuqtai nazarini ifodaladi, çunki milliy an'analarni bilişdan yiroq mualliflarning asarlari şu ruxda yaratilgan edi. 20-y.lar yaratilgan «Soyabon arava» (O. Frelix), «Ravot qaşqirlari» (K. Gertel), «Makrli çangal» (V. Kozlov), «Çodira» (M. Averbax) kabi filmlar şular jumlasidan.
Ovozli kinoning yuzaga kelişi özbek K.s.ning ham badiiy qiymatini oşirdi. Birinçi özbek ovozli filmi «Qasam» (1937, rej. A. Usolsev-Graf)da milliy aktyorlik madaniyati, özbek hayoti va psixologiyasi mufassal aks etdi, ijtimoiy qarama-qarşiliklar asosiga qurilgan dramaturgiya namoyon böldi. Çunki barça boş rollarni özbek aktyorlari öynagan edi. Lekin baribir asar ovozsiz kino davridagi eski kino madaniyati qoldiğutridan xoli bölolmagani sababli ötmiş va bugungi kun örtasida arosatda bölib qoldi. Şu sababli, öşa davrda yaratilgan Gröziya, Ozarbayjon filmlari kabi eng yaxşi filmlar darajasiga kötarila olmadi.
Özbek kinosining muboşiri bölgan «Nasriddin Buxoroda» (1943, rej. Ya. Protazanov) filmi xalq mavzusining haqiqiy imkoniyatlarini oçib berdi, tasviriy vositalar qatorini qanday çiroyli va ifodali quriş mumkinligini körsatdi, yuqori darajadagi ijro uslubini örgatdi. «Tohir va Zuhra» (1945, rej. N. Ğaniyev) filmi xalq ertaklari asosida yaratiladigan filmlar çegarasini «bözib» ötgan holda tarixiy filmlar yaratişga asos soldi, milliy ruhdagi ifodali öyin imkoniyatlarining naqadar kengligini his etişga imkon berdi. Keyinroq yaratilgan «Alişer Navoiy» (1947, rej. K. Yormatov) filmining yaratilişiga «Tohir va Zuxra» kinosi muhim poydevor bölib xizmat qildi. Şuningdek, «Boy ila xizmatçi», «Qutluğ qon» (1953, 1957, rej. L. Fayziyev), «Şohi sözana» (1954, A. Beknazarov) kabi badiiy asarlar ekranlaştirildi.
Özbek kinosida yoşlarda zamon talablariga yangiça qaraş şakllandi, eski qolip va taxminlardan özoqlaşdilar, dunyoga şoirona nazar taşlaş imkoniyatlari namoyon böldi. Şu b-n birga hayot faqat seviş, xursandçilik qiliş, qahvaxonalarda raqsga tuşiş, çiroyli kiyinişdan iborat deb bilgan şaharlik yigit va qizlar uçun tarbiyaviy ahamiyatga ega bölgan filmlar ham özbek ekran san'atiga yangi bir sahifa bölib kirib keldi. Bu, ayniqsa, rej. E. Eşmuhamedov ijodida [«Nafosat» (1966), «Sevişganlar» (1969) va b.] yaqqol közga taşlandi. «Maftuningman» (1958, Y. A'zamov), «Mahallada duv-duv ran», «Sen yetim emassan», «Qalbingda quyoş», «Toşkent — non şahri» (1960, 1962, 1966, 1967, rej. Ş. Abbo-sov), «Sinçalak», «Uluğbek yuldözi», «Nataşaxonim» (1961, 1965, 1966, rej. L. Fayziyev), «Ötgan kunlar» (1969, rej. Y. A'zamov)va b. filmlar şular jumlasidan.
Milliy kino ijodkorlarining taşkiliy va ijodiy işlar, töplangan tajribalarni yangiça köz b-n körib çiqişi, ekran san'atiga talabçanlikni oşirişi natijasi ölaroq tarixiy-inqilobiy filmlar («Qora konsulning halokati», rej. K. Yormatov; «Yettinçi öq», A. Hamroyev va b.) b-n bir qatorda zamonaviy mavzuda ham bir qança filmlar işlandi: «Şiddat» (rej. U. Nazarov), «Yoz yomğiri» (A. Qobulov), «Falokat oyoq ostida» (3. So-bitov), «Sevgi fojiasi» (Ş. Abbosov), «Alangali söqmoqlar» (Y. A'zamov), «Seni kutamiz, yigit» (R. Botirov),«Aççiq danak», «Özganing baxti» (Q. Kamolova), «Inson quşlar ortidan boradi» (A. Hamroyev, Dehli xalqaro kinofestivalida «Kumuş tovus» mukofotini olgan, 1976), «Çinor ostidagi duel» (M. Abzalov) va b. Şuningdek, buyuk allomalar hayoti haqida sözlovçi «Nodirabegim» (rej. K. Yormatov), «Abu Rayhon Beruniy», «Olovli yöllar» (Ş. Abbosov) hamda «Zulmatni tark etib...» (Y. A'zamov), «Şum bola» (D. Salimov) va b.
Özbek kinosi izlanişlarni kengaytirişga, jamiyatda sodir bölayotgan ijtimoiy jarayonlarni yanada çuqur va yorqin ifodalovçi kinolentalar yaratişga intildi. Ekran son va sifat jihatdan yana bir poğona kötarildi, janrlar esa şakl va mazmun jihatdan kuçaydi, ularning xilma-xilligi oşdi, qolipga tuşib qolgan odatiy mazmunlardan qoçiş sezildi.
«Alibobo va qirq qaroqçi» (rej. L. Fayziyev, U. Mehra), «Mana öşa yigit qaytib keldi» (R. Botirov), «Oltin junli qöy terisi», «Uygoniş» (L. Fayziyev), «Böysunmas» (A. Qobulov), «Qiyomat qarz» (U. Nazarov), «Dahoning yoşligi», «Karaxtlik» (E. Eşmuhamedov), «Parol «Regina» mehmonxonasi» (Y. A'zamov), «Armon», «Suyunçi», «Kelinlar qözğoloni», «Maysaraning işi» (M. Abzalov), «Orzular oğuşida» (F. Zaynutdinov) va b. filmlar estetik sifatini ustunligi va yangi-yangi şakllari b-n ajralib turadi.
Keyingi 10 yillikda milliy K.s. rivojida keskin buriliş davri böldi. Qiziqarli filmlar yaratgan M. Abzalov, 3. Musoqov, Yu. Sobitov kabi rej. larning filmlari zamon muammolari, yoşlar hayotining eng oğriq jabhalariga qaratildi, uslublar xilma-xilligi ta'minlandi.
«Tongga qadar» (Yu. Azimov), «Ajdodlar ovozi» (F. Şermuhamedov), «Ketma» (J. Ishoqov, R. Sa'dullayev), «Sevgi qurbonlari» (A. Ismoilov) kabi filmlar e'tiborga molikdir. 1996 y. milliy kino uçun yangi muhim sana nuqtasi böldi. Vazirlar Mahkamasining 1996 y. 12 iyul 247-qaroriga asosan, «Özbekkino» davlat aksionerlik kompaniyasi taşkil böldi. Farmon özbek kinosini yangi izlanişlar, zamon b-n hamnafas böliş vazifalariga undadi, tomoşabinni jalb qila biliş yöllarini topişga, öz-özini pul b-n ta'minlaş, yangi texnik jihozlar b-n qurollanişga majbur etdi. Farmon natijasi ölaroq, «Kenja qiz» (R. Kubayeva), «Atrof oppoq qor b-n qoplangan» (Q. Kamolova), «Yuldözimni ber osmon» (F. Davletşin), «Buyuk sohibqiron» (I. Ergaşev, B. Sodiqov), «Otamdan qolgan dalalar» (Ş. Abbosov), «Marğiyona» (H. Fayziyev), «Ötgan kunlar» (M. Abzalov, H. Fayziyev), «Piyoda» (R. Malikov), «Yaratganga şukur» (3. Musoqov), «Sevgi» (I. Ergaşev), «Yolğiz yodgorim» (S. Nazarmuhamedov), «Tilsimoy — ğaroyib qizaloq» (M. Boymuhamedov) kabi yangiça talqindagi filmlar yuzaga keldi.
Hoz. kunda kinoning ijtimoiy nufözi oşdi, mavzu doirasi kengaydi, mahalliy yozuvçilar asarlarining köpayişi közga taşlanadi. Folklor, tarixiy, zamonaviy va falsafiy mavzular qayta işlab çiqildi. «Ayollar saltanati» (Yu. Roziqov), «Çayongul» (S. Nazarmuhamedov), «Parimomo» (M. Rajabov), «Ona» (3. Musokrv) va b. keyingi yillarning eng yaxşi filmlaridir.
Badiiy kinoni jaxrnga tanitgan, özbek kinosining asosçisi Nabi Faniyev, xalq artisti Komil Yormatovlar ijodi özbek kinosi tarixining yorqin sahifalari bölib qoladi. Şuningdek, Y. A'zamov, Ş. Abbosov, L. Fayziyev, 3. Sobitov, R. Botirov, A. Xamroyev, A. Qobulov, Q. Kamolova, 3. Musoqov, I. Ergaşev, H. Fayziyev kabi rej. va H. Fayziyev, A. Pann, M. Krasnyanskiy, A. Mukarramov, M. Penson, D. Fatxullin, A. Ismoilov, L. Travitskiy, D. Abdullayev singari operatorlarning milliy kinoning kamol topişida va jahon kino san'ati katoridan örin olişida xizmatlari beqiyosdir.
Ö. Alixöjayev, Ş. Ergaşev, R. Sa'dullayev, M. Rajabov, T. Şokirova, R. Adaşev, D. Qambarova, B. Zokirov, D. Egamberdiyeva va b. eng yaxşi kino aktyorlardir.
Özbekistonda «Özbekfilm»dan taşqari «Vatan», «Imon», «Inson», «Yoğdu», «Dostonfilm», «Samarqandfilm», «Şod», «Yuldöz» singari kinostudiyalar işlab turibdi (2002).
Özbek hujjatli kinosi, asosan, 30-y. lardan boşlangan. F. Nazarov, N. Gasilov, V. Timkovskiy, K. Alikayev, M. Kovnat, N. Ğaniyev, Y. A'zamov kabilar hujjatli kinoning dastlabki yillarida kötarinki ruh b-n işladilar va ma'lum muvaffaqiyatlarga erişdilar. «Işlab çiqarişda jismoniy tarbiya» (rej. Y. A'zamov), «Ajoyib iş» (N. Ğaniyev), M. Qayumov suratga olgan «Özbek paxtakorlarining ğalabasi», «Özbek xalqining bayrami» (Ş.Zohidov, O.Tursunov b-n hamkorlikda), «Katta Farğona kanali», «Kuçli oqim» filmlari yuqori baholandi. Ayniqsa, «Toşkent töqimaçilar kombinata» (1938) filmi Nyu-Yorkda ötkazilgan jahon körgazmasida Oltin medalga sazovor böldi.
Uruş yillari «Frontdagi döstlarga» (rej. K. Yormatov), «Frontga sovğa» (S. Muhamedov, Y. A'zamov), «5 respublika konserti» (A. Speşnev, 3. Sobitov) kabi badiiy-hujjatli filmlar işlandi.
Uruşdan keyin hujjatli kino ijodkorlari ğayrat va şijoat b-n oldinga yangi qadam taşlaş b-n ijodini boşladi. «Tört darvozali şahar», «Özbekistonimizga keling», «Insoniyatning beş qöli», «Farhod çiroqlari» (hammasining rej. i M. Qayumov), «Sovet Özbekistoni» (K. Yormatov) singari kinoyilnomalarning yorqin va hayotiy kinotasmalari yaratildi.
Keyinçalik yaratilgan hujjatli filmlarda Özbekistonda qurilayotgan z-d va f-kalar, GESlar, qöriq yerlarning özlaştirilişi, fan va san'at fidoyilari hayoti va ijodi, sanoat yutuqlari, yirik xalqaro musobaqalar öz aksini topdi: «Bahordan bahorgaça», «13 qaldirğoç», «Zilzila» (M. Qayumov), «Öqituvçi» (N. Ataullayeva), «Özbekiston gazi va kimyosi» (N. Rahimboyev), «Moviy olov kişilari» (R. Grigoryev), «Yölda va ona yurtda», «Aşurov voqeasi», «Oçiq aytganda», «Izlaniş davom etmokda» (hammasining rej.i T. Nodirov) va b. şular jumlasidan.
M. Qayumovning köp yillik ijodi özbek hujjatli kinosi tarixida alohida bir sahifa bölib qoladi. U b-n yonma-yon ijod qilgan Ş.Zohirov, T. Nodirov, A.Saidov, O.Tursunov, N.Ataullayeva, P.Rasulov, M.Arabov, A.Yoqubov, N.Rahimboyevlarning ham hujjatli kino ravnaqida xizmatlari katta.
Sönggi yillarda özbek hujjatli kinosi özini ança önglab oldi, mavzular doirasi kengaydi, hayot bilan hamnafas filmlar yaratildi. Katta avlod örnini yangi yoş rej., operator, ssenariyçi va b. mutaxassislar egalladi. «Şarof Raşidov», «Abdulla Qodiriy», «Oğriq» (Davron Salimov), «Islom Karimov. 21-asr bösağasida» (Ş. Qurbonboyev), «Özbekiston bahori» (Ş. Qurbonboyev, E. Xaçaturov), «Özbekiston oltini» (N. Mahmudov), «Non» (Ğ. Şermuhamedov), «Jahonga yöl» (Ş. Maxmudov), «Özbekiston qurolli kuçlari», «Fitrat» (Ğ. Şodmonov) va b. keyingi yillardagi eng yaxşi filmlardir. Zamonaviy hujjatli kino rivojida Davron Salimov, B. Mözaffarov, Ş. Mahmudov, Ş. Qurbonboyev qabilarning örni alohida (yana q. Hujjatli kino).
Multiplikatsion kino Özbekistonda 60-y.lardan boşlandi. Respublikada birinçi qöğirçoq film ijodkori Yu. Petrov böldi. «6x6 kvadratida» nomli birinçi filmni (Damir Salimov b-n hamkorlikda) yaratdi. Keyinçalik yaratilgan «Sehrli sandiq» (Damir Salimov), «Rahim va qönğiz» (Q. Kamolova), «Qişki ertak» (3. Royzman), «Şahar qurbaqalari» (A. Akbarxöjayev), «Sehrli samovar» (M. Maxmudov), «Olma haqida ertak» (N. Tölaxöjayev) kabi multfilmlarda turli mavzular yoritildi.
Keyingi ön yillikda turli janrlarda yaratilgan multiplikatsion filmlar keyingi davr rivojini ta'minladi. «Bahrom va Dilerom», «Qoziq» (rej. M. Mahmudov), «Yangi köhna ertak» (S. Murodxöjayeva), «Daladagi çeçaklar» (N. Tölaxöjayev), «Yançar quyon» (D. Vlasov), «Yangi şoxça va ba-hor yomğiri haqida» (S. Silka) va b. şular jumlasidan. Yana q. Multiplikatsion kino.
«Özbekfilm»da köp yillardan buyon jahonning eng yaxşi filmlarini özbek tiliga tarjima qilib, özbek tomoşabiniga yetkazuvçi dublyaj guruhi xizmat qilib kelmokda. Bu sohaning asosçilari va faol iştirokçilaridan Q. Mirmuhamedov, M. Ğaniyev, S. Saidov, B. Haydarov, S. Iskandarov, J. Obidov, V. Kutyukov, A. Şarapovlarni körsatiş mumkin.
K.s. masalalari b-n San'atşunoslik ilmiy tadqiqot in-ti şuğullanadi. Kino ijodkorlari N. Ğaniyev nomidagi kinotexnikum va Toşkent San'at in-tida tayyorlanadi. Özbekiston kino arboblari birlaşmasi (1962—96-y.larda Özbekiston kinematografçilar uyuşmasi), 1966 y.dan Kinoçilar uyi, 1972 y.dan Kino san'ati muzeyi işlab turibdi.
Ad.: Abul- Kasimova X., Rojdeniye özbekskogo kino, T., 1965; Teşabayev Dj., Puti i poiski, T., 1972; Teşabayev Dj., Özbekskoye kino: traditsii, novatorstvo, T., 1979; Hasanov B., Özbek hujjatli kinosi, T., 1972; Abul-Kasimova X. .Teşabayev Dj., M irzamuxamedo va M., Kino Özbekistona, T., 1985.
Jöra Teşaboyev, Mohina Aşirova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИНО САНЪАТИ — кинематография нинг техник воситалар асосида шаклланган бадиий ижод тури; экран санъатининг муҳим таркибий қисми; реал борлиқни айнан ёки бадиий-ҳужжатли образлар, мультипликация воситалари ёрдамида суратга олиш; кинофильмларнинг омма орасида кенг тарқалиши учун хизмат қиладиган телевидение, видеокассета ва видеодискларни хам ўз ичига олади. К.с. кинематограф б-н бир вақтда пайдо бўлди. Кинематограф эса фан ва техника тараққиёти б-н боғлиқ ҳолда юзага келди ва аста-секин замонавий иқтисод, санъат ва маданиятнинг энг зарур соҳасига айланди.
Кино 1895 й. 28 дек.да Парижда (ихтирочилар ака-ука О. ва Л. Люмьерлар) юзага келган. Унинг юзага келиши, ўз навбатида, инсониятнинг бадиий маданияти тарихида объектив қонуният босқичи бўлди. К. еда адабиёт, театр, тасвирий санъат ва мусиқа тажрибалари, унинг эстетик жиҳатлари уйғунлаштирилиб, ўзига сингдирилган ҳолда воқелик ўзига хос ифода воситаларида фотоғрафик тасвир орқали кўрсатилади. К.с.нинг оммани ижтимоий-сиёсий ва маданий жиҳатдан тарбиялашда, кишилар онги, фикр ва қарашлари, эстетик дид ва ҳис-туйғулари, умуман, маънавий дунёсининг шаклланишида ғоявий-бадиий таъсири кучлидир. К.с.нинг қарор топишида америка кинорежиссёри Д. Гриффитнит хизматлари катта. Биринчи бўлиб, у йирик план, параллел монтаж, кенгайтирилган панорама каби ифодали воситаларни қўллаган. Шунингдек, С. Эйзенштейн, Ч. Чаплин, Э. Штрогейм, К.Дрейер, К. Видор, Р. Клер қабилар ҳам жаҳон киноси ривожига муносиб ҳисса қўшдилар.
20-а.нинг 1-ярмида К.с.нинг жанр тизимидан кўпроқ комедия характеридаги саргузашт ҳамда қўрқинчли фильмлар ўрин олди. 20-й.лардан кинода турли услубий изланишлар бўлди. Мас, «экспрессионизм», «поэтик кино», «махфий кино» ҳаракати, «очиқ кино» ва б.
Кейинроқ турли мавзулар қатори киноҳикояларга алоҳида эътибор берилди. Кўпроқ маълум бир тарихни ҳикоя қилувчи фильмлар кўпайди. Урушдан кейинги йиллар ривожланган мамлакатларнинг илғор кинематографчилари ишлаган фильмлар, айниқса, италия неореализми экран санъатининг асосини ташкил этди. 50-й.ларнинг охирлари К.с.да кино ва телевидениенинг ўзаро бир-бирига таъсири, бир неча соат давом этадиган фильмлар ишлаш каби муҳим ўзгаришлар юз берди. Айни бир вақтда К.с. б-н боғлиқ телеэкран ижоди пайдо бўлди ва ривож топди.
Осиё, Африка, Лотин Америкаси каби кўпгина мамлакатларда янги кинематографиянинг пайдо бўлиши, бир қатор ғарб давлатларида ўзига хос кинематографик мактабларнинг ривожланиши кино маҳсулотларининг хилма-хиллигини таъминлади. К.с. жанр ва услуб жиҳатдан бойиди. Экран ижодида полифониянинг турли шакллари қўлланила бошлади.
Ривожланган мамлакатларда эски жанрларнинг ўзига хос қайта уйғониш даври бошланди. Биринчи навбатда, мелодрама ҳамда кинематографик баёнда анъанавий шаклларнинг жонланиши кўзга ташланди. Айни вақтда янги телевизион тизим (кабелли телевидение), ер йўлдоши орқали ўзатиладиган кўрсатувлар, видеомагнитофон, видеокассета, видеодискларнинг кенг тарқалиши натижасида К.с.нинг ривожланиши мураккаблашди.
К.с. асарлари ёзувчи-драматург, реж., актёр, оператор, рассом, композитор каби ижодий ходимлардан иборат жамоа маҳсулидир. Кинода реж. етакчи роль ўйнайди. Фильм яратиш 2 томонни — ижод ва и.ч.ни ўз ичига олади. Кино и.ч.нинг маркази — киностудия. Тайёр фильмлар кинопрокат орқали тарқатилади ва улар кинотеатр, телевидениеда кўрсатилади. Экран санъатининг ўзига хос ифода воситалари бор: умумий, ўрта ва йирик планда суратга олиш, турли ракурсларда камералар ҳаракати, эпизод ва кадрлар монтажининг турли шакллари ва б. К.с.нинг 4 асосий тури мавжуд: бадиий фильм, илмий-оммавий кино, ҳужжатли кино ва мультипликацион кино. Шулардан бадиий фильм К.с.нинг асосий турларидан бўлиб, махсус ёзилган сценарий ёки қайта ишланган бадиий адабиёт (ҳужжатли ёки бадиий проза, театр драматургияси ва б.) асосида ижоднинг ижровий воситалари ёрдамида реал ёки тўқима воқеаларнинг баён этилиши; илмий-оммавий кино томошабинларни табиат ва жамият ҳаёти, илмий кашфиёт ва ихтиролар б-н таништиради. К.с.нинг яна бир муқим тури — мультипликацион кино. Энг кенг тарқалган шакллари расмли ва қўғирчокли фильмлардир. Рассом чизган расмлар ёки макетлар, шунингдек, қўғирчоқлар ҳаракатлантирилиб кинотасмага туширилади. Ҳужжатли кино — бўлган воқеа ва ҳаракатларни тасмага туширади. К.с.нинг комедия, тарихий, драматик ва саргузашт фильмлар каби жанрлари мавжуд.
Ўзбекистонда биринчи фильм 1897 й. «Эски жўва» майдонида кўрсатилган. 1908 й.дан Тошкент, Самарқанд, Қўқон ва б. шаҳарларда чет эл фильмлари намойиш этилган. Ўрта Осиёда кўрсатилган киноленталар, асосан, Америка, Франциянинг Шарқ экзотикаси тасвирланган фильмларидан иборат бўлган. Ўзбек миллий К.с. 20-а.нинг 20-й.ларида вужудга келди. Биринчи ўзбек кинооператори Худойберган Девонов ўзининг илк ҳужжатли-хроникал фильмларида ўзбек халқининг ҳаётини, урф-одатларини, Хоразм манзараларини акс эттиришга интилган.
1924 й. рус-бухоро ширкати «Бухкино», 1925 й. Тошкентда «Шарқ юлдўзи» (1936 й.дан «Ўзбекфильм») кинофабрикасининг ташкил бўлиши ўзбек К.с. ривожини бошлаб берди. Лекин миллий кадрларнинг етишмаслиги натижасида студияни ташкил этишга уриниш ва «Бухкино» ширкати қошида мунтазам суратга олишни ташкиллаштириш муваффақиятсиз бўлди. Тошкент студиясига ҳали кино соҳасида яхши танилмаган рус кино арбобларининг келиши, уларнинг касбий савиясининг пастлиги ҳақиқий миллий мазмундаги кинолар яратишга йўл қўймасди. Улар яратган фильмлар фақат экзотик ва ташвиқий характерда бўлиб, ўзбеклар ҳаёти бўзиб кўрсатиларди, ўзбек аёллари ролини рус актрисалари ўйнаши натижасида қаҳрамоннинг ички дунёси, унинг психологик кечинмалари очиб берилмасди [мас, «Ўлим минораси» (реж. В. Висковский), «Мусулмон қиз» (Д. Бассалиго), «Иккинчи хотин» (М. Доронин) ва б.]. Кино ишлащда миллий проза ва драматургиядан фойдаланишдан бош тортиш, ўзбек ҳаётини билмайдиган рус мутахассисларнинг ўзлари ёзган сценарийлари асосида фильм яратиши миллий кино учун жуда катта йўқотиш бўлди, ўзоқ йилларгача ўз шакл-шамойилига эга бўлолмади, унинг «ўзбек миллий киноси» сифатида шаклланишига ўтиб бўлмас тўсиқ бўлди.
Овозсиз фильмларда берилган мазмун томошабинга кўпроқ Европа мутахассислари нуқтаи назарини ифодалади, чунки миллий анъаналарни билишдан йироқ муаллифларнинг асарлари шу рухда яратилган эди. 20-й.лар яратилган «Соябон арава» (О. Фрелих), «Равот қашқирлари» (К. Гертель), «Макрли чангал» (В. Козлов), «Чодира» (М. Авербах) каби фильмлар шулар жумласидан.
Овозли кинонинг юзага келиши ўзбек К.с.нинг ҳам бадиий қийматини оширди. Биринчи ўзбек овозли фильми «Қасам» (1937, реж. А. Усольцев-Граф)да миллий актёрлик маданияти, ўзбек ҳаёти ва психологияси муфассал акс этди, ижтимоий қарама-қаршиликлар асосига қурилган драматургия намоён бўлди. Чунки барча бош ролларни ўзбек актёрлари ўйнаган эди. Лекин барибир асар овозсиз кино давридаги эски кино маданияти қолдиғутридан холи бўлолмагани сабабли ўтмиш ва бугунги кун ўртасида аросатда бўлиб қолди. Шу сабабли, ўша даврда яратилган Грўзия, Озарбайжон фильмлари каби энг яхши фильмлар даражасига кўтарила олмади.
Ўзбек киносининг мубошири бўлган «Насриддин Бухорода» (1943, реж. Я. Протазанов) фильми халқ мавзусининг ҳақиқий имкониятларини очиб берди, тасвирий воситалар қаторини қандай чиройли ва ифодали қуриш мумкинлигини кўрсатди, юқори даражадаги ижро услубини ўргатди. «Тоҳир ва Зуҳра» (1945, реж. Н. Ғаниев) фильми халқ эртаклари асосида яратиладиган фильмлар чегарасини «бўзиб» ўтган ҳолда тарихий фильмлар яратишга асос солди, миллий руҳдаги ифодали ўйин имкониятларининг нақадар кенглигини ҳис этишга имкон берди. Кейинроқ яратилган «Алишер Навоий» (1947, реж. К. Ёрматов) фильмининг яратилишига «Тоҳир ва Зухра» киноси муҳим пойдевор бўлиб хизмат қилди. Шунингдек, «Бой ила хизматчи», «Қутлуғ қон» (1953, 1957, реж. Л. Файзиев), «Шоҳи сўзана» (1954, А. Бекназаров) каби бадиий асарлар экранлаштирилди.
Ўзбек киносида ёшларда замон талабларига янгича қараш шаклланди, эски қолип ва тахминлардан ўзоқлашдилар, дунёга шоирона назар ташлаш имкониятлари намоён бўлди. Шу б-н бирга ҳаёт фақат севиш, хурсандчилик қилиш, қаҳвахоналарда рақсга тушиш, чиройли кийинишдан иборат деб билган шаҳарлик йигит ва қизлар учун тарбиявий аҳамиятга эга бўлган фильмлар ҳам ўзбек экран санъатига янги бир саҳифа бўлиб кириб келди. Бу, айниқса, реж. Э. Эшмуҳамедов ижодида [«Нафосат» (1966), «Севишганлар» (1969) ва б.] яққол кўзга ташланди. «Мафтунингман» (1958, Й. Аъзамов), «Маҳаллада дув-дув ran», «Сен етим эмассан», «Қалбингда қуёш», «Тошкент — нон шаҳри» (1960, 1962, 1966, 1967, реж. Ш. Аббо-сов), «Синчалак», «Улуғбек юлдўзи», «Наташахоним» (1961, 1965, 1966, реж. Л. Файзиев), «Ўтган кунлар» (1969, реж. Й. Аъзамов)ва б. фильмлар шулар жумласидан.
Миллий кино ижодкорларининг ташкилий ва ижодий ишлар, тўпланган тажрибаларни янгича кўз б-н кўриб чиқиши, экран санъатига талабчанликни ошириши натижаси ўлароқ тарихий-инқилобий фильмлар («Қора консулнинг ҳалокати», реж. К. Ёрматов; «Еттинчи ўқ», А. Ҳамроев ва б.) б-н бир қаторда замонавий мавзуда ҳам бир қанча фильмлар ишланди: «Шиддат» (реж. У. Назаров), «Ёз ёмғири» (А. Қобулов), «Фалокат оёқ остида» (3. Со-битов), «Севги фожиаси» (Щ. Аббосов), «Алангали сўқмоқлар» (Й. Аъзамов), «Сени кутамиз, йигит» (Р. Ботиров),«Аччиқ данак», «Ўзганинг бахти» (Қ. Камолова), «Инсон қушлар ортидан боради» (А. Ҳамроев, Деҳли халқаро кинофестивалида «Кумуш товус» мукофотини олган, 1976), «Чинор остидаги дуэль» (М. Абзалов) ва б. Шунингдек, буюк алломалар ҳаёти ҳақида сўзловчи «Нодирабегим» (реж. К. Ёрматов), «Абу Райҳон Беруний», «Оловли йўллар» (Ш. Аббосов) ҳамда «Зулматни тарк этиб...» (Й. Аъзамов), «Шум бола» (Д. Салимов) ва б.
Ўзбек киноси изланишларни кенгайтиришга, жамиятда содир бўлаётган ижтимоий жараёнларни янада чуқур ва ёрқин ифодаловчи киноленталар яратишга интилди. Экран сон ва сифат жиҳатдан яна бир поғона кўтарилди, жанрлар эса шакл ва мазмун жиҳатдан кучайди, уларнинг хилма-хиллиги ошди, қолипга тушиб қолган одатий мазмунлардан қочиш сезилди.
«Алибобо ва қирқ қароқчи» (реж. Л. Файзиев, У. Меҳра), «Мана ўша йигит қайтиб келди» (Р. Ботиров), «Олтин жунли қўй териси», «Уйгониш» (Л. Файзиев), «Бўйсунмас» (А. Қобулов), «Қиёмат қарз» (У. Назаров), «Даҳонинг ёшлиги», «Карахтлик» (Э. Эшмуҳамедов), «Парол «Регина» меҳмонхонаси» (Й. Аъзамов), «Армон», «Суюнчи», «Келинлар қўзғолони», «Майсаранинг иши» (М. Абзалов), «Орзулар оғушида» (Ф. Зайнутдинов) ва б. фильмлар эстетик сифатини устунлиги ва янги-янги шакллари б-н ажралиб туради.
Кейинги 10 йилликда миллий К.с. ривожида кескин бурилиш даври бўлди. Қизиқарли фильмлар яратган М. Абзалов, 3. Мусоқов, Ю. Собитов каби реж. ларнинг фильмлари замон муаммолари, ёшлар ҳаётининг энг оғриқ жабҳаларига қаратилди, услублар хилма-хиллиги таъминланди.
«Тонгга қадар» (Ю. Азимов), «Аждодлар овози» (F. Шермуҳамедов), «Кетма» (Ж. Исҳоқов, Р. Саъдуллаев), «Севги қурбонлари» (А. Исмоилов) каби фильмлар эътиборга моликдир. 1996 й. миллий кино учун янги муҳим сана нуқтаси бўлди. Вазирлар Маҳкамасининг 1996 й. 12 июль 247-қарорига асосан, «Ўзбеккино» давлат акционерлик компанияси ташкил бўлди. Фармон ўзбек киносини янги изланишлар, замон б-н ҳамнафас бўлиш вазифаларига ундади, томошабинни жалб қила билиш йўлларини топишга, ўз-ўзини пул б-н таъминлаш, янги техник жиҳозлар б-н қуролланишга мажбур этди. Фармон натижаси ўлароқ, «Кенжа қиз» (Р. Кубаева), «Атроф оппоқ қор б-н қопланган» (Қ. Камолова), «Юлдўзимни бер осмон» (Ф. Давлетшин), «Буюк соҳибқирон» (И. Эргашев, Б. Содиқов), «Отамдан қолган далалар» (Ш. Аббосов), «Марғиёна» (Ҳ. Файзиев), «Ўтган кунлар» (М. Абзалов, Ҳ. Файзиев), «Пиёда» (Р. Маликов), «Яратганга шукур» (3. Мусоқов), «Севги» (И. Эргашев), «Ёлғиз ёдгорим» (С. Назармуҳамедов), «Тилсимой — ғаройиб қизалоқ» (М. Боймуҳамедов) каби янгича талқиндаги фильмлар юзага келди.
Ҳоз. кунда кинонинг ижтимоий нуфўзи ошди, мавзу доираси кенгайди, маҳаллий ёзувчилар асарларининг кўпайиши кўзга ташланади. Фольклор, тарихий, замонавий ва фалсафий мавзулар қайта ишлаб чиқилди. «Аёллар салтанати» (Ю. Розиқов), «Чаёнгул» (С. Назармуҳамедов), «Паримомо» (М. Ражабов), «Она» (3. Мусокрв) ва б. кейинги йилларнинг энг яхши фильмларидир.
Бадиий кинони жахрнга танитган, ўзбек киносининг асосчиси Наби Faниев, халқ артисти Комил Ёрматовлар ижоди ўзбек киноси тарихининг ёрқин саҳифалари бўлиб қолади. Шунингдек, Й. Аъзамов, Ш. Аббосов, Л. Файзиев, 3. Собитов, Р. Ботиров, А. Хамроев, А. Қобулов, Қ. Камолова, 3. Мусоқов, И. Эргашев, Ҳ. Файзиев каби реж. ва Ҳ. Файзиев, А. Панн, М. Краснянский, А. Мукаррамов, М. Пенсон, Д. Фатхуллин, А. Исмоилов, Л. Травицкий, Д. Абдуллаев сингари операторларнинг миллий кинонинг камол топишида ва жаҳон кино санъати каторидан ўрин олишида хизматлари беқиёсдир.
Ў. Алихўжаев, Ш. Эргашев, Р. Саъдуллаев, М. Ражабов, Т. Шокирова, Р. Адашев, Д. Қамбарова, Б. Зокиров, Д. Эгамбердиева ва б. энг яхши кино актёрлардир.
Ўзбекистонда «Ўзбекфильм»дан ташқари «Ватан», «Имон», «Инсон», «Ёғду», «Достонфильм», «Самарқандфильм», «Шод», «Юлдўз» сингари киностудиялар ишлаб турибди (2002).
Ўзбек ҳужжатли киноси, асосан, 30-й. лардан бошланган. Ф. Назаров, Н. Гасилов, В. Тимковский, К. Аликаев, М. Ковнат, Н. Ғаниев, Й. Аъзамов кабилар ҳужжатли кинонинг дастлабки йилларида кўтаринки руҳ б-н ишладилар ва маълум муваффақиятларга эришдилар. «Ишлаб чиқаришда жисмоний тарбия» (реж. Й. Аъзамов), «Ажойиб иш» (Н. Ғаниев), М. Қаюмов суратга олган «Ўзбек пахтакорларининг ғалабаси», «Ўзбек халқининг байрами» (Ш.Зоҳидов, О.Турсунов б-н ҳамкорликда), «Катта Фарғона канали», «Кучли оқим» фильмлари юқори баҳоланди. Айниқса, «Тошкент тўқимачилар комбината» (1938) фильми Нью-Йоркда ўтказилган жаҳон кўргазмасида Олтин медалга сазовор бўлди.
Уруш йиллари «Фронтдаги дўстларга» (реж. К. Ёрматов), «Фронтга совғa» (С. Муҳамедов, Й. Аъзамов), «5 республика концерти» (А. Спешнев, 3. Собитов) каби бадиий-ҳужжатли фильмлар ишланди.
Урушдан кейин ҳужжатли кино ижодкорлари ғайрат ва шижоат б-н олдинга янги қадам ташлаш б-н ижодини бошлади. «Тўрт дарвозали шаҳар», «Ўзбекистонимизга келинг», «Инсониятнинг беш қўли», «Фарҳод чироқлари» (ҳаммасининг реж. и М. Қаюмов), «Совет Ўзбекистони» (К. Ёрматов) сингари кинойилномаларнинг ёрқин ва ҳаётий кинотасмалари яратилди.
Кейинчалик яратилган ҳужжатли фильмларда Ўзбекистонда қурилаётган з-д ва ф-калар, ГЭСлар, қўриқ ерларнинг ўзлаштирилиши, фан ва санъат фидойилари ҳаёти ва ижоди, саноат ютуқлари, йирик халқаро мусобақалар ўз аксини топди: «Баҳордан баҳоргача», «13 қалдирғоч», «Зилзила» (М. Қаюмов), «Ўқитувчи» (Н. Атауллаева), «Ўзбекистон гази ва кимёси» (Н. Раҳимбоев), «Мовий олов кишилари» (Р. Григорьев), «Йўлда ва она юртда», «Ашуров воқеаси», «Очиқ айтганда», «Изланиш давом этмокда» (ҳаммасининг реж.и Т. Нодиров) ва б. шулар жумласидан.
М. Қаюмовнинг кўп йиллик ижоди ўзбек ҳужжатли киноси тарихида алоҳида бир саҳифа бўлиб қолади. У б-н ёнма-ён ижод қилган Ш.Зоҳиров, Т. Нодиров, А.Саидов, О.Турсунов, Н.Атауллаева, П.Расулов, М.Арабов, А.Ёқубов, Н.Раҳимбоевларнинг ҳам ҳужжатли кино равнақида хизматлари катта.
Сўнгги йилларда ўзбек ҳужжатли киноси ўзини анча ўнглаб олди, мавзулар доираси кенгайди, ҳаёт билан ҳамнафас фильмлар яратилди. Катта авлод ўрнини янги ёш реж., оператор, сценарийчи ва б. мутахассислар эгаллади. «Шароф Рашидов», «Абдулла Қодирий», «Оғриқ» (Даврон Салимов), «Ислом Каримов. 21-аср бўсағасида» (Ш. Қурбонбоев), «Ўзбекистон баҳори» (Ш. Қурбонбоев, Э. Хачатуров), «Ўзбекистон олтини» (Н. Маҳмудов), «Нон» (Ғ. Шермуҳамедов), «Жаҳонга йўл» (Ш. Махмудов), «Ўзбекистон қуролли кучлари», «Фитрат» (Ғ. Шодмонов) ва б. кейинги йиллардаги энг яхши фильмлардир. Замонавий ҳужжатли кино ривожида Даврон Салимов, Б. Мўзаффаров, Ш. Маҳмудов, Ш. Қурбонбоев қабиларнинг ўрни алоҳида (яна қ. Ҳужжатли кино).
Мультипликацион кино Ўзбекистонда 60-й.лардан бошланди. Республикада биринчи қўғирчоқ фильм ижодкори Ю. Петров бўлди. «6x6 квадратида» номли биринчи фильмни (Дамир Салимов б-н ҳамкорликда) яратди. Кейинчалик яратилган «Сеҳрли сандиқ» (Дамир Салимов), «Раҳим ва қўнғиз» (Қ. Камолова), «Қишки эртак» (3. Ройзман), «Шаҳар қурбақалари» (А. Акбархўжаев), «Сеҳрли самовар» (М. Махмудов), «Олма ҳақида эртак» (Н. Тўлахўжаев) каби мультфильмларда турли мавзулар ёритилди.
Кейинги ўн йилликда турли жанрларда яратилган мультипликацион фильмлар кейинги давр ривожини таъминлади. «Баҳром ва Дилером», «Қозиқ» (реж. М. Маҳмудов), «Янги кўҳна эртак» (С. Муродхўжаева), «Даладаги чечаклар» (Н. Тўлахўжаев), «Янчар қуён» (Д. Власов), «Янги шохча ва ба-ҳор ёмғири ҳақида» (С. Силка) ва б. шулар жумласидан. Яна қ. Мультипликацион кино.
«Ўзбекфильм»да кўп йиллардан буён жаҳоннинг энг яхши фильмларини ўзбек тилига таржима қилиб, ўзбек томошабинига етказувчи дубляж гуруҳи хизмат қилиб келмокда. Бу соҳанинг асосчилари ва фаол иштирокчиларидан Қ. Мирмуҳамедов, М. Ғаниев, С. Саидов, Б. Ҳайдаров, С. Искандаров, Ж. Обидов, В. Кутюков, А. Шараповларни кўрсатиш мумкин.
К.с. масалалари б-н Санъатшунослик илмий тадқиқот ин-ти шуғулланади. Кино ижодкорлари Н. Ғаниев номидаги кинотехникум ва Тошкент Санъат ин-тида тайёрланади. Ўзбекистон кино арбоблари бирлашмаси (1962—96-й.ларда Ўзбекистон кинематографчилар уюшмаси), 1966 й.дан Киночилар уйи, 1972 й.дан Кино санъати музейи ишлаб турибди.
Ад.: Абул- Касымова X., Рождение ўзбекского кино, Т., 1965; Тешабаев Дж., Пути и поиски, Т., 1972; Тешабаев Дж., Ўзбекское кино: традиции, новаторство, Т., 1979; Ҳасанов Б., Ўзбек ҳужжатли киноси, Т., 1972; Абул-Касымова X. .Тешабаев Дж., М ирзамухамедо ва М., Кино Ўзбекистона, Т., 1985.
Жўра Тешабоев, Моҳина Аширова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.