Kinodramaturgiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 390-b. — ziyouz.com
Kinodramaturgiya (kino... va dramaturgiya) — adabiyotning ekranda körsatiş uçun möljallangan alohida turi. K. asari — kinossenariy filmning adabiy va ğoyaviy-badiiy asosini taşkil etadi. Kinodramaturglar badiiy proza va dramadan foydalanilgan holda hayot voqealarini tasvirlaşda kino imkoniyatlarini hisobga olib, asarni ekranga moslaştirib yozadilar. K., öz xususiyatiga köra, adabiy hamda kinematografik şaklga ega: mustaqil badiiy qiymatga ega, kinematografik asar sifatida yaratilajak filmning mazmunini va qurilişini ifoda etadi. K.ning şakllaniş davri murakkab jarayon bölib, u asar yozişdan boşlanib, montaj stolida tugaydi. Ovozli kino yuzaga kelgaç, inson xarakterini oçib berişdagi asosiy vositalardan — dialog muhim rol öynadi. Kino san'ati imkoniyatlarining kengayişi K.dan hayotni yanada çuqurroq örganişni, uni yanada murakkab va rang-barang tasvirlaşni taqozo etadi. Kino taraqqiyotining boşlanğiç bosqiçida K. janrlari (sarguzaşt, komediya, melodrama va b.) ma'lum darajada çegaralangan bölib, zamonaviy mavzu kam yoritilgan. Hozir esa K. asarlari xohlagan janrda yozilib, köplab filmlar yaratilmokda.
Özbek K.si proza kölamini, drama ötkirligini, poeziya jozibasini, tasviriy san'at yorqinligini, musiqa ravonligini özida mujassamlaştirdi. Hoz. kunda tarix, tarixiy şaxslar hayoti, milliy qadriyatlar aks etgan yoki yoş avlodda Vataniga, xalqiga, ota-onasiga mehr-muhabbat tuyğusini uyğotadigan K. dolzarb mavzu bölib, şu asosda filmlar işlanmoqsa («Buyuk Amir Temur», «Parimoma» va b.). S. Abdulla, I. Sulton, A. Krdiriy, M. Şayxzoda, Oybek, S. Ahmad, U.Nazarov, F. Musajonov, O. Agişev kabi yozuvçilarning asarlari özbek kinosining rivojida salmoqli örin tutadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИНОДРАМАТУРГИЯ (кино... ва драматургия) — адабиётнинг экранда кўрсатиш учун мўлжалланган алоҳида тури. К. асари — киносценарий фильмнинг адабий ва ғоявий-бадиий асосини ташкил этади. Кинодраматурглар бадиий проза ва драмадан фойдаланилган ҳолда ҳаёт воқеаларини тасвирлашда кино имкониятларини ҳисобга олиб, асарни экранга мослаштириб ёзадилар. К., ўз хусусиятига кўра, адабий ҳамда кинематографик шаклга эга: мустақил бадиий қийматга эга, кинематографик асар сифатида яратилажак фильмнинг мазмунини ва қурилишини ифода этади. К.нинг шаклланиш даври мураккаб жараён бўлиб, у асар ёзищдан бошланиб, монтаж столида тугайди. Овозли кино юзага келгач, инсон характерини очиб беришдаги асосий воситалардан — диалог муҳим роль ўйнади. Кино санъати имкониятларининг кенгайиши К.дан ҳаётни янада чуқурроқ ўрганишни, уни янада мураккаб ва ранг-баранг тасвирлашни тақозо этади. Кино тараққиётининг бошланғич босқичида К. жанрлари (саргузашт, комедия, мелодрама ва б.) маълум даражада чегараланган бўлиб, замонавий мавзу кам ёритилган. Ҳозир эса К. асарлари хоҳлаган жанрда ёзилиб, кўплаб фильмлар яратилмокда.
Ўзбек К.си проза кўламини, драма ўткирлигини, поэзия жозибасини, тасвирий санъат ёрқинлигини, мусиқа равонлигини ўзида мужассамлаштирди. Ҳоз. кунда тарих, тарихий шахслар ҳаёти, миллий қадриятлар акс этган ёки ёш авлодда Ватанига, халқига, ота-онасига меҳр-муҳаббат туйғусини уйғотадиган К. долзарб мавзу бўлиб, шу асосда фильмлар ишланмоқца («Буюк Амир Темур», «Паримома» ва б.). С. Абдулла, И. Султон, А. Крдирий, М. Шайхзода, Ойбек, С. Аҳмад, У.Назаров, Ф. Мусажонов, О. Агишев каби ёзувчиларнинг асарлари ўзбек киносининг ривожида салмоқли ўрин тутади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.