Kiribati

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 404–405-b. — ziyouz.com

Kiribati (Kiribati), Kiribati Respublikasi (Republic of Kiribati) — Tinç okeanning ğarbiy qismida, Gilbert, Feniks, Layn o.lari va Banaba o.da joylaşgan davlat. Mayd. 810,6 km2. Aholisi 94,149 ming kişi (2001). Ma'muriyhududiy jixatdan 6 okrugga bölinadi. Poytaxti — Bairiki ş.

Davlat tuzumi. K. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1979 y.da qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği prezident (1994 y. okt.dan Teburaro Tito). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Majlis palatasi (parlament) amalga oşiradi. Parlament deputatlari aholi tomonidan 4 y. muddatga saylanadi. Ijroçi hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Orollar marjonlardan hosil bölgan. Iqlimi — ekvatorial, issiq va sernam. Ba'zi jan. orollarda qurğoqçilik xam bölib turadi. Örtaça oylik t-ra 24°—31°. Tabiiy ösimliklari — asosan, butalar.

Aholisining aksariyati, asosan, mikroneziyalik kiribatilar (96%); tuvaluanlar, banabanlar ham yaşaydi. Rasmiy tili — ingliz tili, birok, barça aholi töngaru (kiribati) tilida sözlaşadi. Dindorlar — xristianlar.

Tarixi. K. hududi (Gilbert o.lari) ni ispanlar 1606 y.da özlaştira boşlagan. 18-a.ning 60—80-y.larida orollarni inglizlardan D. Bayron, D. Gilbert va D. Marşall tadqiq qildi. Rus den-gizçisi A. Kruzenştern orollarga Gilbert nomini berdi (inglizça Gilbert nomini mikronezlar K. tarzida talaffuz qiladilar). 1892—1915 y.larda K. Tuvalu (Ellis o.lari) b-n birga Buyuk Britaniya protektorata, söngra mustamlakasi bölgan. 2-jahon uruşi yillarida Yaponiya bosib oldi (1941—43 y.larda). Uruşdan keyin yana inglizlar hukmronligi tiklandi. Aholining siyosiy huquklar va mustaqillik yölidagi köraşi Britaniya ma'murlarini K. mustamlaka boşqaruvi tizimini bir neça bor isloh qilişga majbur etdi. 1972 i.ga qadar orollar Ğarbiy Okeaniyadagi ingliz oliy komissari (rezident-komissar) tomonidan boşqarildi, söngra mustamlaka gubernatori lavozimi joriy etildi. 1975 y.da Ellis o.lari K.dan ajralib çikdi. 1977 y. 1 yanv.da K.ga içki öz-özini boşqariş xuquqi berildi. 1979 y. 12 iyulda mustaqillik e'lon qilindi. K. 1999 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 12 iyul — Mustaqillik kuni (1979).

Siyosiy partiyasi va kasaba uyuşmasi. Milliy taraqqiyparvar partiya. K. Kasaba uyuşmalari kongressi, 1982 i. taşkil etilgan va 12 tarmoq kasaba uyuşmalarini birlaştiradi.

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosi — q.x. Kokos palmasi, taro, banan, non daraxti ösadi. Meva va sabzavot yetiştiriladi. Baliqçilik rivojlangan. Sanoati mayda hunarmandçilik korxonalaridan iborat; ular kokos yoği, mebel, esdalik sovğalari işlab çiqaradi, balik, tözlaydi. Orollarga yiliga 1,5 ming sayyoh kelib ketadi. Ta-rava atollida dengiz porti bor. Avtomobil yöllari öz. — 640 km (Taravada). Eksport tuşumlarining 75% kopra (kokos yonğoğining mağzi) sotişdan olinadi. Çetdan oziq-ovqat, yoqilği, sanoat mollari, transport vositalari sotib olinadi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Avstraliya, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Yaponiya. Pul birligi — avstraliya dollari. Taravada texnologiya in-ti, ped. kolleji va dengizçilik maktabi bor. Ingliz va kiribati tillarida «Te Uyekera» haftalik gaz. va mahalliy tilda «Te Iton ni Kiribati» hamda «Te Kaotan te Ota» oynomalari naşr etiladi. K. radiosi (1954 y.dan) va televideniyesi mavjud.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КИРИБАТИ (Kiribati), Кирибати Республикаси (Republic of Kiribati) — Тинч океаннинг ғарбий қисмида, Гилберт, Феникс, Лайн о.лари ва Банаба о.да жойлашган давлат. Майд. 810,6 км2. Аҳолиси 94,149 минг киши (2001). Маъмурийҳудудий жихатдан 6 округга бўлинади. Пойтахти — Баирики ш.

Давлат тузуми. К. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституцияси 1979 й.да қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи президент (1994 й. окт.дан Тебураро Тито). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Мажлис палатаси (парламент) амалга оширади. Парламент депутатлари аҳоли томонидан 4 й. муддатга сайланади. Ижрочи ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Ороллар маржонлардан ҳосил бўлган. Иқлими — экваториал, иссиқ ва сернам. Баъзи жан. оролларда қурғоқчилик хам бўлиб туради. Ўртача ойлик т-ра 24°—31°. Табиий ўсимликлари — асосан, буталар.

Аҳолисининг аксарияти, асосан, микронезиялик кирибатилар (96%); тувалуанлар, банабанлар ҳам яшайди. Расмий тили — инглиз тили, бирок, барча аҳоли тўнгару (кирибати) тилида сўзлашади. Диндорлар — христианлар.

Тарихи. К. ҳудуди (Гилберт о.лари) ни испанлар 1606 й.да ўзлаштира бошлаган. 18-а.нинг 60—80-й.ларида оролларни инглизлардан Д. Байрон, Д. Гилберт ва Д. Маршалл тадқиқ қилди. Рус ден-гизчиси А. Крузенштерн оролларга Гилберт номини берди (инглизча Гилберт номини микронезлар К. тарзида талаффуз қиладилар). 1892—1915 й.ларда К. Тувалу (Эллис о.лари) б-н бирга Буюк Британия протектората, сўнгра мустамлакаси бўлган. 2-жаҳон уруши йилларида Япония босиб олди (1941—43 й.ларда). Урушдан кейин яна инглизлар ҳукмронлиги тикланди. Аҳолининг сиёсий ҳуқуклар ва мустақиллик йўлидаги кўраши Британия маъмурларини К. мустамлака бошқаруви тизимини бир неча бор ислоҳ қилишга мажбур этди. 1972 и.га қадар ороллар Ғарбий Океаниядаги инглиз олий комиссари (резидент-комиссар) томонидан бошқарилди, сўнгра мустамлака губернатори лавозими жорий этилди. 1975 й.да Эллис о.лари К.дан ажралиб чикди. 1977 й. 1 янв.да К.га ички ўз-ўзини бошқариш хуқуқи берилди. 1979 й. 12 июлда мустақиллик эълон қилинди. К. 1999 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 12 июль — Мустақиллик куни (1979).

Сиёсий партияси ва касаба уюшмаси. Миллий тараққийпарвар партия. К. Касаба уюшмалари конгресси, 1982 и. ташкил этилган ва 12 тармоқ касаба уюшмаларини бирлаштиради.

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асоси — қ.х. Кокос пальмаси, таро, банан, нон дарахти ўсади. Мева ва сабзавот етиштирилади. Балиқчилик ривожланган. Саноати майда ҳунармандчилик корхоналаридан иборат; улар кокос ёғи, мебель, эсдалик совғалари ишлаб чиқаради, балик, тўзлайди. Оролларга йилига 1,5 минг сайёҳ келиб кетади. Та-рава атоллида денгиз порти бор. Автомобиль йўллари ўз. — 640 км (Таравада). Экспорт тушумларининг 75% копра (кокос ёнғоғининг мағзи) сотишдан олинади. Четдан озиқ-овқат, ёқилғи, саноат моллари, транспорт воситалари сотиб олинади. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Австралия, Янги Зеландия, Буюк Британия, Япония. Пул бирлиги — австралия доллари. Таравада технология ин-ти, пед. коллежи ва денгизчилик мактаби бор. Инглиз ва кирибати тилларида «Те Уекера» ҳафталик газ. ва маҳаллий тилда «Те Итон ни Кирибати» ҳамда «Те Каотан те Ота» ойномалари нашр этилади. К. радиоси (1954 й.дан) ва телевидениеси мавжуд.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.