Kislorod-konverter jarayoni
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 414-b. — ziyouz.com
Kislorod-konverter jarayoni — konverterlaraa suyuq çöyanga texnik jihatdan toza kislorod yuborib, pölat i. ç. jarayoni; konverterda işlab çiqariş usullaridan biri. Sanoatda birinçi marta 1952 y.da Avstriyada sinab körilgan. K.-k. j.da qayta işlanadigan oddiy marten çöyanidan, ba'zan tarkibida fosfor köp bölgan, marganetsi yoki vanadiysi köp bölgan çöyandan foydalaniladi. Konverterga suyuq çöyandan taşqari 20—0% temir-tersak, ohak, boksit, şpat, kamdan-kam temir rudasi solinadi. Suyuq çöyan solingan konverterga 1—1,6 MPa bosim ostida böğzi orqali yuqoridan kislorod beriladi. Bunda, odatda suv b-n sovitiladigan furmadan foydalaniladi. Kislorod beriş 12—20 min., eritiş sikli esa 30—45 min. davom etadi. Çöyandagi qöşilmalar (uglerod, kremniy, marganets va b.) ning kislorod b-n oksidlanişi natijasida çöyan pölatga aylanadi va özidan issiqlik ajratadi. Natijada metall suyuq holatda qoladi. Pölatni oksidsizlantiriş yöli b-n pölatdagi ortiqça kislorod kamaytiriladi. Bunda oksidsizlantirgiç sifatida kremniy, marganets, alyuminiy, şuningdek, kalsiy, seriy, titan, magniy, közgu çöyanidan foydalaniladi. Oksidsizlantiriş mahsulotlari şlakka aylanadi va undagi zararli qöşilmalar (oltingugurt va fosfor) yuqotiladi. K.- k. j.ning konverter tubida joylaşgan furma orqali suyuq çöyanga havo beriş turi ham bor. Bunda tutun kam çiqadi, yarokli pölatlar köproq ajraladi, i. ç.ning tezlaşiş imkoni katta böladi. Biroq, qöşilmalar şlakka sekin aylanadi, pölat tarkibida vodorod köproq böladi. 100—350 t suyuq çöyan solinadigan kislorod konverterlari bor. K.-k. j. marten peçlaridagiga nisbatan tez ötadi. Barça boşqaruv EHM da bajariladi. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda işlab çiqariladigan pölatning 70% dan ortiği K.-k. j. b-n eritib olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИСЛОРОД-КОНВЕРТЕР ЖАРАЁНИ — конвертерлараа суюқ чўянга техник жиҳатдан тоза кислород юбориб, пўлат и. ч. жараёни; конвертерда ишлаб чиқариш усулларидан бири. Саноатда биринчи марта 1952 й.да Австрияда синаб кўрилган. К.-к. ж.да қайта ишланадиган оддий мартен чўянидан, баъзан таркибида фосфор кўп бўлган, марганеци ёки ванадийси кўп бўлган чўяндан фойдаланилади. Конвертерга суюқ чўяндан ташқари 20—0% темир-терсак, оҳак, боксит, шпат, камдан-кам темир рудаси солинади. Суюқ чўян солинган конвертерга 1—1,6 МПа босим остида бўғзи орқали юқоридан кислород берилади. Бунда, одатда сув б-н совитиладиган фурмадан фойдаланилади. Кислород бериш 12—20 мин., эритиш цикли эса 30—45 мин. давом этади. Чўяндаги қўшилмалар (углерод, кремний, марганец ва б.) нинг кислород б-н оксидланиши натижасида чўян пўлатга айланади ва ўзидан иссиқлик ажратади. Натижада металл суюқ ҳолатда қолади. Пўлатни оксидсизлантириш йўли б-н пўлатдаги ортиқча кислород камайтирилади. Бунда оксидсизлантиргич сифатида кремний, марганец, алюминий, шунингдек, кальций, церий, титан, магний, кўзгу чўянидан фойдаланилади. Оксидсизлантириш маҳсулотлари шлакка айланади ва ундаги зарарли қўшилмалар (олтингугурт ва фосфор) йуқотилади. К.- к. ж.нинг конвертер тубида жойлашган фурма орқали суюқ чўянга ҳаво бериш тури ҳам бор. Бунда тутун кам чиқади, ярокли пўлатлар кўпроқ ажралади, и. ч.нинг тезлашиш имкони катта бўлади. Бироқ, қўшилмалар шлакка секин айланади, пўлат таркибида водород кўпроқ бўлади. 100—350 т суюқ чўян солинадиган кислород конвертерлари бор. К.-к. ж. мартен печларидагига нисбатан тез ўтади. Барча бошқарув ЭҲМ да бажарилади. Саноати ривожланган мамлакатларда ишлаб чиқариладиган пўлатнинг 70% дан ортиғи К.-к. ж. б-н эритиб олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.