Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kislota va asoslar

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 414–416-b. — ziyouz.com

    Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 60%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

    Kislota va asoslar - kimyoviy birikmalarning katta guruhlari. Odatda, tarkibida vodorod bölgan (HC1, HNO,, H2SO4, CHjCOOOH va h. k.) va suvda erigan (aralaşgan)da dissotsiatsiyalanib, ionlar N+ (protonlar), yoki aniqroği, gidroksoniy N,O+ ionlari hosil qiladigan moddalar kislotalar deyiladi. Ajralib çiquvçi protonlar soniga qarab bir asosli (mas, nitrat, xlorid, sirka kislotalar — HNO,, HC1, CH3COOH), ikki asosli (sulfat, karbonat kislotalar — H2SO4, H,CO3), uç asosli (ortofosfat kislota — H3PO4) kislotalar mavjud. Kislotaning suvdagi eritmasida gidroksoniy ionlari qança köp bölsa, ya'ni kislota qança köp dissotsiatsiyalansa, u şunça kuçli böladi. Ionlaniş konstantari 105 dan kam kislotalar (sirka kislota 1,8 • 10 karbonat kislota 3,5-10»7, sianid kislota 7,8- Yu»10) kuçsiz kislota hisoblanadi. Kislotalarning suvdagi eritmalari elektr tokini ötkazadi, indikatorlar rangini özgartiradi (mas, kislota ta'sirida kök lakmus qizaradi). Organik kislotalar haqida karbon kislotalar ga qarang.

    Tarkibida gidroksil guruhi ON~ [KON, NaOH, Sa(ON)2 va b.] bölgan hamda suvdagi eritmasida gidroksil ionlar ON~ hosil qiladigan moddalar asoslar deyiladi. Köpgina asoslar suvda erimaydi. Suvda eriydigan asoslar işqorlar deb ataladi. Işqorlar ham indikatorlar rangini özgartiradi. Tarkibidagi gidroksil guruhi soniga qarab bir, ikki, uç kislotali asoslar böladi. Suvda töla dissotsiatsiyalanmaydigan asoslar kuçsiz asoslar (mas, ammoniy gidroksid NH4OH), kaliy gidroksid KON, natriy gidroksid NaOH, bariy gidroksid Va (ON)2 kuçli asoslardir.

    K. va a. ta'rifiga doyr turli fikrlar mavjud. Şved olimi S. Arreniusning elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasiga köra (1887), suvda dissotsiatsiyalanganda vodorod N+ ionlari va anionlar hosil qiladigan birikmalar kislotalar deb, dissotsiatsiyalanganda gidroksil ionlari ON va kationlar ajratib çikaradigan birikmalar asoslar deb ataladi. K. va a. tuşunçasini elektrolitik dissotsiatsiya nazariyayen asosida tuşuniş amaliy işlar uçun kifoya qiladi. Lekin K. va a. xosslariga ega bölgan köpgina birikmalar tarkibida vodorod ham, ON» guruhi ham yöqligi ança ilgari aniqlangan. Bundan taşqari, bir moddaning özi ba'zi reaksiyalarda kislota, boşka reaksiyalarda esa asos sifatida namoyon böladi. Modsalarning kislota yoki asosga mansubligini belgilaydigan mezon hozirça topilgani yöq. Daniyalik fizik kimyogar I.N. Bryonsted va T. Lourining proton va amerikalik fizik kimyogar G.N. Lyuisning elektron konsepsiyasi keng tarqalgan (1923). Bryonsted tarkibida vodorod bölib, reaksiyada proton beradigan moddalarni kislotalar sinfiga, öziga elektron qabul qiladigan moddalarni esa asoslar sinfiga kiritadi. Kislotadan asosga proton ötadigan reaksiya kislota-asosli yoki protolitik reaksiya deyiladi. AN+V~ <=> A+VN (AN — kislota, V- — asos).

    Bryonstedning konsepsiyasi bir oz çeklangan. Çunki tarkibida vodorod bölmasada, kislota xossalariga ega bölgan moddalar ham mavjud. Bölarga elektroni kam birikmalar, mas, alyuminiy, bor, qalay galogenidlari, ba'zi metallarning oksidlari va b. kiradi. Lyuisning fikriça, kimyoviy reaksiya jarayonida öziga bir juft elektron biriktirib oladigan moddalar kislota, ikkita elektron beradigan moddalar esa asoslar deyiladi. Natijada kislota molekulasi asos hisobiga elektron b-n töladi va barqaror elektron qavatli (qisman oktet) va donor-akseptor bogli yangi birikma (töz) hosil böladi:

    N Ğ

    H:N:+ B:F

    N F

    N Ğ

    H:N:B:F N F

    (bu yerda BF3 — kislota, NH3 — asos). Lyuisning fikriça, kislota-asos reaksiyalarning xususiyatlari asos elektron juftining umumiy bölib qolişi b-n boğlikdir. Bu reaksiyalar şunisi b-n oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalaridan farq qiladi. Çunki oksidlaniş-qaytariliş reaksiyalarida oksidlovçining molekulalari qaytariluvçi modda molekulasidagi bir yoki bir neça elektronni butunlay tortib oladi. Bryonsteddan farkli ravişda Lyuis kislota-asos xossalarini muayyan kimyoviy element (vodorod) b-n emas, balki atomlar taşqi elektron qobiğining tözilişi b-n boğlaydi. Bryonsted va Lyuis nazariyalaridan amaliyotda keng foydalaniladi. Elektron va proton nazariyalarini M.I.Usanoviç taklif qilgan nazariya (1939—53) birlaştiradi. Bu nazariyaga asosan kationlarini bera oladigan yoki anionlarni birlaştira oladigan moddalar kislotalar, anionlar ajratadigan yoki kationlarni birlaştira oladigan moddalar asoslar deb ataladi, mas:

    Fe(CN)3(K-Ta) +3KCN(acoc) -» ^ K3[Fe(CN)6]

    CH31 (k-ta) +N(CH3)3(acoc) -*

    -> (CH3)4NI

    Kislota-asos jarayonlari (neytrallaş, gidroliz, metallarni öyiş va b.) keng qöllaniladi. Köpgina kislotalar (sulfat, nitrat, xlorid, ortofosfat) va işqorlar (öyuvçi kaliy, öyuvçi natriy va b.) kimyo sanoatining asosiy xom aşyolaridandir. Tirik organizmdagi bir qança biokimyoviy jarayonlarda K. va a. iştirok etadi. Tirik tabiatdagi universal, muhim birikma — nuklein kislotalar va oqsillar polimer K. va a.dir. Ayrim K. va a. organizmga şifobaxş ta'sir körsatadi. Mas, xlorid kislotaning suyultirilgan eritmalari tibbiyotda me'da şirasini köpaytiriş uçun, borat kislota eritmasi dezinfeksiya maqsadlarida işlatiladi. Ammo yuqori konsentratsiyadagi K. va a. organizmga kirganda içki organlarning qattiq kuyişiga, qonning bözilişiga, yurak faoliyatining susayişiga va ba'zan ölimga sabab bölişi mumkin.

    Ad.: Miskidjyan SP, Garnovskiy A.D., Vvedeniye v sovremennuyu teoriyu kislot i osnovaniy, Kiyev, 1979.

    Stalina Qosimova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КИСЛОТА ВА АСОСЛАР - кимёвий бирикмаларнинг катта гуруҳлари. Одатда, таркибида водород бўлган (НС1, HNO,, H2SO4, CHjCOOOH ва ҳ. к.) ва сувда эриган (аралашган)да диссоциацияланиб, ионлар Н+ (протонлар), ёки аниқроғи, гидроксоний Н,О+ ионлари ҳосил қиладиган моддалар кислоталар дейилади. Ажралиб чиқувчи протонлар сонига қараб бир асосли (мас, нитрат, хлорид, сирка кислоталар — HNO,, HC1, СН3СООН), икки асосли (сульфат, карбонат кислоталар — H2SO4, H,CO3), уч асосли (ортофосфат кислота — Н3РО4) кислоталар мавжуд. Кислотанинг сувдаги эритмасида гидроксоний ионлари қанча кўп бўлса, яъни кислота қанча кўп диссоциацияланса, у шунча кучли бўлади. Ионланиш константари 105 дан кам кислоталар (сирка кислота 1,8 • 10 карбонат кислота 3,5-10»7, цианид кислота 7,8- Ю»10) кучсиз кислота ҳисобланади. Кислоталарнинг сувдаги эритмалари электр токини ўтказади, индикаторлар рангини ўзгартиради (мас, кислота таъсирида кўк лакмус қизаради). Органик кислоталар ҳақида карбон кислоталар га қаранг.

    Таркибида гидроксил гуруҳи ОН~ [КОН, NaOH, Са(ОН)2 ва б.] бўлган ҳамда сувдаги эритмасида гидроксил ионлар ОН~ ҳосил қиладиган моддалар асослар дейилади. Кўпгина асослар сувда эримайди. Сувда эрийдиган асослар ишқорлар деб аталади. Ишқорлар ҳам индикаторлар рангини ўзгартиради. Таркибидаги гидроксил гуруҳи сонига қараб бир, икки, уч кислотали асослар бўлади. Сувда тўла диссоциацияланмайдиган асослар кучсиз асослар (мас, аммоний гидроксид NH4OH), калий гидроксид КОН, натрий гидроксид NaOH, барий гидроксид Ва (ОН)2 кучли асослардир.

    К. ва а. таърифига дойр турли фикрлар мавжуд. Швед олими С. Аррениуснинг электролитик диссоциация назариясига кўра (1887), сувда диссоциацияланганда водород Н+ ионлари ва анионлар ҳосил қиладиган бирикмалар кислоталар деб, диссоциацияланганда гидроксил ионлари ОН ва катионлар ажратиб чикарадиган бирикмалар асослар деб аталади. К. ва а. тушунчасини электролитик диссоциация назарияен асосида тушуниш амалий ишлар учун кифоя қилади. Лекин К. ва а. хоссларига эга бўлган кўпгина бирикмалар таркибида водород ҳам, ОН» гуруҳи ҳам йўқлиги анча илгари аниқланган. Бундан ташқари, бир модданинг ўзи баъзи реакцияларда кислота, бошка реакцияларда эса асос сифатида намоён бўлади. Модцаларнинг кислота ёки асосга мансублигини белгилайдиган мезон ҳозирча топилгани йўқ. Даниялик физик кимёгар И.Н. Брёнстед ва Т. Лоурининг протон ва америкалик физик кимёгар Г.Н. Льюиснинг электрон концепцияси кенг тарқалган (1923). Брёнстед таркибида водород бўлиб, реакцияда протон берадиган моддаларни кислоталар синфига, ўзига электрон қабул қиладиган моддаларни эса асослар синфига киритади. Кислотадан асосга протон ўтадиган реакция кислота-асосли ёки протолитик реакция дейилади. АН+В~ <=> А+ВН (АН — кислота, В- — асос).

    Брёнстеднинг концепцияси бир оз чекланган. Чунки таркибида водород бўлмасада, кислота хоссаларига эга бўлган моддалар ҳам мавжуд. Бўларга электрони кам бирикмалар, мас, алюминий, бор, қалай галогенидлари, баъзи металларнинг оксидлари ва б. киради. Льюиснинг фикрича, кимёвий реакция жараёнида ўзига бир жуфт электрон бириктириб оладиган моддалар кислота, иккита электрон берадиган моддалар эса асослар дейилади. Натижада кислота молекуласи асос ҳисобига электрон б-н тўлади ва барқарор электрон қаватли (қисман октет) ва донор-акцептор богли янги бирикма (тўз) ҳосил бўлади:

    Н Ғ

    H:N:+ B:F

    Н F

    Н Ғ

    H:N:B:F Н F

    (бу ерда BF3 — кислота, NH3 — асос). Льюиснинг фикрича, кислота-асос реакцияларнинг хусусиятлари асос электрон жуфтининг умумий бўлиб қолиши б-н боғликдир. Бу реакциялар шуниси б-н оксидланиш-қайтарилиш реакцияларидан фарқ қилади. Чунки оксидланиш-қайтарилиш реакцияларида оксидловчининг молекулалари қайтарилувчи модда молекуласидаги бир ёки бир неча электронни бутунлай тортиб олади. Брёнстеддан фаркли равишда Льюис кислота-асос хоссаларини муайян кимёвий элемент (водород) б-н эмас, балки атомлар ташқи электрон қобиғининг тўзилиши б-н боғлайди. Брёнстед ва Льюис назарияларидан амалиётда кенг фойдаланилади. Электрон ва протон назарияларини М.И.Усанович таклиф қилган назария (1939—53) бирлаштиради. Бу назарияга асосан катионларини бера оладиган ёки анионларни бирлаштира оладиган моддалар кислоталар, анионлар ажратадиган ёки катионларни бирлаштира оладиган моддалар асослар деб аталади, мас:

    Fe(CN)3(K-Ta) +3KCN(acoc) -» ^ K3[Fe(CN)6]

    СН31 (к-та) +N(CH3)3(acoc) -*

    -> (CH3)4NI

    Кислота-асос жараёнлари (нейтраллаш, гидролиз, металларни ўйиш ва б.) кенг қўлланилади. Кўпгина кислоталар (сульфат, нитрат, хлорид, ортофосфат) ва ишқорлар (ўювчи калий, ўювчи натрий ва б.) кимё саноатининг асосий хом ашёларидандир. Тирик организмдаги бир қанча биокимёвий жараёнларда К. ва а. иштирок этади. Тирик табиатдаги универсал, муҳим бирикма — нуклеин кислоталар ва оқсиллар полимер К. ва а.дир. Айрим К. ва а. организмга шифобахш таъсир кўрсатади. Мас, хлорид кислотанинг суюлтирилган эритмалари тиббиётда меъда ширасини кўпайтириш учун, борат кислота эритмаси дезинфекция мақсадларида ишлатилади. Аммо юқори концентрациядаги К. ва а. организмга кирганда ички органларнинг қаттиқ куйишига, қоннинг бўзилишига, юрак фаолиятининг сусайишига ва баъзан ўлимга сабаб бўлиши мумкин.

    Ад.: Мискиджьян СП, Гарновский А.Д., Введение в современную теорию кислот и оснований, Киев, 1979.

    Сталина Қосимова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.