Kitob tumani

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 426–427-b. — ziyouz.com

Kitob tumani - Qaşqadaryo viloyatidagi tuman. Viloyatning şim.- şarqida. 1926 y. sent.da taşkil etilgan. 1962 y. 24.dek.da Şahrisabz tumani b-n birlaştirilgan. 1968 y. 25 dek. da qayta tözildi. Viloyatning Çiroqçi, Şahrisabz tumanlari, Samarqand viloyati va Tojikiston b-n çegaradoş. Mayd. 1,75 ming km2. Aholisi 178,9 ming kişi (2000). K.t.da 1 şahar (Kitob) va 12 ta qişloq fuqarolari yiğini (Bektemir, Beşterak, Boğbon, Makrid, Palandara, Paxtaobod, Sivaz, Töpçoq, Qaynarbuloq, Katorboğ, Quynoqboy, Jilisuv) bor (2000). Markazi — Kitob ş. Tuman hududidan Katta Özbekiston trakti ötgan. Taxtaqoraça dovoni (bal. 1788 m) esa respublika janubini şim. viloyatlar b-n boğlaydi.

Tabiati. Hududining katta qismini şim. va şarqiy çegaralar böylab çözilgan baland Hisor va Zarafşon toğlari (4000 m) egallagan. Baland toğlar tuman hududini sovuq havo oqimidan tösib turgani uçun tuman iqlimi viloyatda eng mö'tadil. Örtaça t-ra yanv. da 0,8°, iyulniki 28°. Yiliga örtaça 545 mm yoğin töşadi. Yoğinning 85% ba-hor va qiş fasllariga töğri keladi. Tuman hududidan Kaşqadaryoning irmoqlari — Kiçikjar, Oqsuv, Jinnidaryo, Oqsaryo oqib ötadi. Tuproği Şahrisabz-Kitob botiğida tipik böz, daryo böyida allyuvial böz, toğlarda qönğir tuproq. Efemer ösimliklar hamma joyda uçraydi. Suv böylarida qamiş, yulğun ösadi. Toğ yon bağirlarida arça, bodom, dölana, olma, tol, yonğoq, pista, zarang daraxtlari va xilma-xil butalar örmon hosil qilgan. Toğ yon bağirlari çorva mollari uçun yozgi yaylov. Tulki, böri, çiyaböri, börsiq, ayiq, qobon, toğ eçkisi, arxar; sudraluvçilar; kaklik, çil, bulbul va b. yaşaydi.

Aholisi, asosan, özbeklar; tojik, rus, tatar va b. ham yaşaydi. Axrlining örtaça ziçligi 1 km2 ga 102 kişi. Şaharliklar 34,9 ming kişi, qişloq aholisi 144 ming kişi (2000).

Xöjaligi. K.t. qadimdan muhim savdo yöllarining ustida joylaşganligi va Samarqand, Buxoro hamda Şahrisabzga yaqinligi uçun dehqonçilik va hunarmandçilik rivojlangan hududlaridan biri bölgan. Tuman xöjaligining asosini dehqonçilik va çorvaçilik taşkil qiladi. Q.x.da suğoriladigan yerlar 18,7 ming ga, şu jumladan, 3,3 ming ga yerga paxta, 10,1 ming ga yerga don ekinlari, qolgan yerlarga sabzavot-poliz, kartoşka, yem-xaşak ekinlari ekiladi. 5,0 ming ga yaqin maydon boğ va tokzor. Çorvaçilikda qoramol, qöy va eçki boqiladi. Paxta tozalaş va vino z-dlari faoliyat körsatmoqda. Tumanda 90 umumiy ta'lim maktabi, 2 litsey-internat, 2 kasb-xunar kolleji, 53 kutubxona, 15 qişloq klubi, Şon-şuhrat muzeyi, stadion va tennis kortlari bor. Tuman markaziy kasalxonasi, 79 qişloq feldşer-akuşerlik şohobçasi, 15 qişloq vraçlik ambölatoriyasi, 75 qişloq vraçi punkti, dorixonalar mavjud bölib, 2300 ga yaqin oliy va örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi (2000). 1935 y.dan «Kitob tongi» tuman gaz. çiqadi (adadi 1000). Tumanda Kitob balandtoğ rasadxonalar majmuasi faoliyat körsatadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КИТОБ ТУМАНИ - Қашқадарё вилоятидаги туман. Вилоятнинг шим.- шарқида. 1926 й. сент.да ташкил этилган. 1962 й. 24.дек.да Шаҳрисабз тумани б-н бирлаштирилган. 1968 й. 25 дек. да қайта тўзилди. Вилоятнинг Чироқчи, Шаҳрисабз туманлари, Самарқанд вилояти ва Тожикистон б-н чегарадош. Майд. 1,75 минг км2. Аҳолиси 178,9 минг киши (2000). К.т.да 1 шаҳар (Китоб) ва 12 та қишлоқ фуқаролари йиғини (Бектемир, Бештерак, Боғбон, Макрид, Паландара, Пахтаобод, Сиваз, Тўпчоқ, Қайнарбулоқ, Каторбоғ, Қуйноқбой, Жилисув) бор (2000). Маркази — Китоб ш. Туман ҳудудидан Катта Ўзбекистон тракти ўтган. Тахтақорача довони (бал. 1788 м) эса республика жанубини шим. вилоятлар б-н боғлайди.

Табиати. Ҳудудининг катта қисмини шим. ва шарқий чегаралар бўйлаб чўзилган баланд Ҳисор ва Зарафшон тоғлари (4000 м) эгаллаган. Баланд тоғлар туман ҳудудини совуқ ҳаво оқимидан тўсиб тургани учун туман иқлими вилоятда энг мўътадил. Ўртача т-ра янв. да 0,8°, июлники 28°. Йилига ўртача 545 мм ёғин тўшади. Ёғиннинг 85% ба-ҳор ва қиш фаслларига тўғри келади. Туман ҳудудидан Кашқадарёнинг ирмоқлари — Кичикжар, Оқсув, Жиннидарё, Оқцарё оқиб ўтади. Тупроғи Шаҳрисабз-Китоб ботиғида типик бўз, дарё бўйида аллювиал бўз, тоғларда қўнғир тупроқ. Эфемер ўсимликлар ҳамма жойда учрайди. Сув бўйларида қамиш, юлғун ўсади. Тоғ ён бағирларида арча, бодом, дўлана, олма, тол, ёнғоқ, писта, заранг дарахтлари ва хилма-хил буталар ўрмон ҳосил қилган. Тоғ ён бағирлари чорва моллари учун ёзги яйлов. Тулки, бўри, чиябўри, бўрсиқ, айиқ, қобон, тоғ эчкиси, архар; судралувчилар; каклик, чил, булбул ва б. яшайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; тожик, рус, татар ва б. ҳам яшайди. Ахрлининг ўртача зичлиги 1 км2 га 102 киши. Шаҳарликлар 34,9 минг киши, қишлоқ аҳолиси 144 минг киши (2000).

Хўжалиги. К.т. қадимдан муҳим савдо йўлларининг устида жойлашганлиги ва Самарқанд, Бухоро ҳамда Шаҳрисабзга яқинлиги учун деҳқончилик ва ҳунармандчилик ривожланган ҳудудларидан бири бўлган. Туман хўжалигининг асосини деҳқончилик ва чорвачилик ташкил қилади. Қ.х.да суғориладиган ерлар 18,7 минг га, шу жумладан, 3,3 минг га ерга пахта, 10,1 минг га ерга дон экинлари, қолган ерларга сабзавот-полиз, картошка, ем-хашак экинлари экилади. 5,0 минг га яқин майдон боғ ва токзор. Чорвачиликда қорамол, қўй ва эчки боқилади. Пахта тозалаш ва вино з-длари фаолият кўрсатмоқда. Туманда 90 умумий таълим мактаби, 2 лицей-интернат, 2 касб-хунар коллежи, 53 кутубхона, 15 қишлоқ клуби, Шон-шуҳрат музейи, стадион ва теннис кортлари бор. Туман марказий касалхонаси, 79 қишлоқ фельдшер-акушерлик шоҳобчаси, 15 қишлоқ врачлик амбўлаторияси, 75 қишлоқ врачи пункти, дорихоналар мавжуд бўлиб, 2300 га яқин олий ва ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди (2000). 1935 й.дан «Китоб тонги» туман газ. чиқади (адади 1000). Туманда Китоб баландтоғ расадхоналар мажмуаси фаолият кўрсатади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.