Kitobat san'ati
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 427–428-b. — ziyouz.com
Kitobat san'ati (arab, kataba -yoziş, yozmoq sözidan) — qölyozma kitoblarni yaratiş va ziynatlaş. Markaziy Osiyoda (jumladan, Örta Osiyoda) qölyozma kitoblarni bezaş juda qadimdan maxdpliy madaniyat taraqqiyot bosqiçlari b-n boğliq holda şakllangan. Eng qad. kitoblardan «Avesto» qölyozmalari; suğd tilida yaratilgan «Vessantaraka jataka» asari (uning varaqlari turli mamlakatlar — Rossiya, Fransiya, Angliyada saqlanadi); sopol yuzasidagi bitiklar, çarm öramlari, metall buyumlardagi yozuvlar, qoğoz varaq taxlamalari (taxtaçalar orasiga olib tizimçalar b-n boğlangan turi) va b. Örta asrlarda umum musulmon yoki arab tilidagi qölyozma an'analariga asoslangan K.s. töliq şakllandi va yuksak taraqqiyot darajasiga erişdi. K.s. hunarmandlar — qoğozrez, xattot, lavvoh, mözahhib, musavvir, sahhof (muqovasoz) va b.dan iborat GURUH (jamoa) tomonidan bajariladigan jarayon bölib, Örta va Yaqin Şarq islom tasarrufidagi davlatlarda bir xil usulda amalga oşirilgan. Qölyozma kitob uçun yaxşi, sifatli qogoz tanlangan, xattot matnni qoğozga yozişda maxsus qoğozkarton (mistar) ustiga ip tortib uning izini matn yoziladigan qoğozga tuşirib olgandan söng xat yozilgan. Matnni joylaştirilişi xattotning mahoratiga boğliq bölgan. Bitilgan matnni lavvoh hoşiya qoğozga yelimlagan. Ustidan jadvalkaş ayni yopiştirilgan joydan turli ranglarda çiziqlar tortib, matnni jadvalga olgan. Söngra mözahhib suyultirilgan oltin va b. turli ranglar yordamida qölyozmani ziynatlagan va «şams», «lavha», «sarlavha», «zarvaraq» «xotima» naqşlar b-n bezagan. Böş qoldirilgan joylarga musavvir rasm (miniatyura) işlagan. Musavvir, naqqoş nafis qamiş qalam b-n rasmning asosiy tarhini, şakllar çiziğini, zaminni, detallarni çizib, söng turli rangda (oltin, kumuş işlatgan holda) böyagan. Muqovaçi qölyozmani karton yoki çarmdan işlangan (naqş zarb qilingan, böyoqlar, oltin b-n böyalgan) muqovaga biriktirgan, muqova qopqoği yoğoçdan ba'zan kumuşdan quyib tayyorlangan hamda bosma, öyma va qadama naqşlar, yorqin rasmlar b-n bezatilgan. Örta asrlar (8—12-a. lar)da mutafakkirlar, olimlar asarlari, asosan, arab tilida (Xorazmiyning «Kitobi surat al-arz» — «Yer tasviri kitobi», 1036; Beruniyning «Osor ulboqiya» — «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar», 14-a. va b.), keyinçalik (10—19-a.lar) fors tilida bitilgan va rasmlar b-n bezatilgan. Temuriylar davri (1370 — 1506)dan boşlab turkiy — özbek tilida kitoblar yaratilişiga alohida e'tibor berilgan. Saroy kutubxonalari va nufözli şaxslar uçun tayyorlangan qölyozmalar K.s.ning yuksak namunasi darajasida yaratilgan. Mumtoz Şarq adabiyoti namoyandalari (Firdavsiy, Nizomiy, Dehlaviy, Bedil, Alişer Navoiy va b.) asarlari, bukj allomalar (Beruniy, Ibn Sino, Mirzo Uluğbek va b.)ning ilmiy asarlari qölyozmalari şu usulda tayyorlangan K.s.ning nodir durdonalaridir. Ularning aksariyati Özbekiston FA Şarqşunoslik inti fondida saqlanadi. Jumladan, şoira Nodira buyurtmasiga binoan xatgot Muhammad Yusuf Dabir tomonidan 19-a. da Qöqonda köçirilgan Alişer Navoiyning şe'rlar töplami — «Devoni Alişer Navoiy» qölyozma kitobi işlangan bezaklariga köra, dunyoda K.s.da yagona nusxadir. Unda musavvir va xattot Navoiy asarlari insoniyatga Kuyoşdek nur soçib turişini ramziy tasvirlagan naqşlar mavjud. K.s. 20-a.gaça davom etgan. 20-a. 70—80-y.larida bir guruh olimlar (jumladan, A. Madraimov, Ş. Salimov, 111. Muhammadjonov va b.) sa'y-harakatlari, ijodiy izlanişlari natijasida an'anaviy qölyozma kitob yaratiş san'ati — K.s. qayta tiklandi. Ş. Muhammadjonov K.sda samarali ijod qilmokda: «Navoiy lirikasi», «Kalila va Dimna», «Devonu luğotit turk», «Ipak yöli hikoyalari» va b. kitoblarni K.s. usulida nafis bezaklar, tasvirlar b-n bezatib tayyorladi. Elmira Ismoilova, Abdumajid Madraimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИТОБАТ САНЪАТИ (араб, катаба -ёзиш, ёзмоқ сўзидан) — қўлёзма китобларни яратиш ва зийнатлаш. Марказий Осиёда (жумладан, Ўрта Осиёда) қўлёзма китобларни безаш жуда қадимдан махдплий маданият тараққиёт босқичлари б-н боғлиқ ҳолда шаклланган. Энг қад. китоблардан «Авесто» қўлёзмалари; суғд тилида яратилган «Вессантарака жатака» асари (унинг варақлари турли мамлакатлар — Россия, Франция, Англияда сақланади); сопол юзасидаги битиклар, чарм ўрамлари, металл буюмлардаги ёзувлар, қоғоз варақ тахламалари (тахтачалар орасига олиб тизимчалар б-н боғланган тури) ва б. Ўрта асрларда умум мусулмон ёки араб тилидаги қўлёзма анъаналарига асосланган К.с. тўлиқ шаклланди ва юксак тараққиёт даражасига эришди. К.с. ҳунармандлар — қоғозрез, хаттот, лаввоҳ, мўзаҳҳиб, мусаввир, саҳҳоф (муқовасоз) ва б.дан иборат ГУРУҲ (жамоа) томонидан бажариладиган жараён бўлиб, Ўрта ва Яқин Шарқ ислом тасарруфидаги давлатларда бир хил усулда амалга оширилган. Қўлёзма китоб учун яхши, сифатли қогоз танланган, хаттот матнни қоғозга ёзишда махсус қоғозкартон (мистар) устига ип тортиб унинг изини матн ёзиладиган қоғозга тушириб олгандан сўнг хат ёзилган. Матнни жойлаштирилиши хаттотнинг маҳоратига боғлиқ бўлган. Битилган матнни лаввоҳ ҳошия қоғозга елимлаган. Устидан жадвалкаш айни ёпиштирилган жойдан турли рангларда чизиқлар тортиб, матнни жадвалга олган. Сўнгра мўзаҳҳиб суюлтирилган олтин ва б. турли ранглар ёрдамида қўлёзмани зийнатлаган ва «шамс», «лавҳа», «сарлавҳа», «зарварақ» «хотима» нақшлар б-н безаган. Бўш қолдирилган жойларга мусаввир расм (миниатюра) ишлаган. Мусаввир, наққош нафис қамиш қалам б-н расмнинг асосий тарҳини, шакллар чизиғини, заминни, деталларни чизиб, сўнг турли рангда (олтин, кумуш ишлатган ҳолда) бўяган. Муқовачи қўлёзмани картон ёки чармдан ишланган (нақш зарб қилинган, бўёқлар, олтин б-н бўялган) муқовага бириктирган, муқова қопқоғи ёғочдан баъзан кумушдан қуйиб тайёрланган ҳамда босма, ўйма ва қадама нақшлар, ёрқин расмлар б-н безатилган. Ўрта асрлар (8—12-а. лар)да мутафаккирлар, олимлар асарлари, асосан, араб тилида (Хоразмийнинг «Китоби сурат ал-арз» — «Ер тасвири китоби», 1036; Берунийнинг «Осор улбоқия» — «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар», 14-а. ва б.), кейинчалик (10—19-а.лар) форс тилида битилган ва расмлар б-н безатилган. Темурийлар даври (1370 — 1506)дан бошлаб туркий — ўзбек тилида китоблар яратилишига алоҳида эътибор берилган. Сарой кутубхоналари ва нуфўзли шахслар учун тайёрланган қўлёзмалар К.с.нинг юксак намунаси даражасида яратилган. Мумтоз Шарқ адабиёти намояндалари (Фирдавсий, Низомий, Деҳлавий, Бедил, Алишер Навоий ва б.) асарлари, букж алломалар (Беруний, Ибн Сино, Мирзо Улуғбек ва б.)нинг илмий асарлари қўлёзмалари шу усулда тайёрланган К.с.нинг нодир дурдоналаридир. Уларнинг аксарияти Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти фондида сақланади. Жумладан, шоира Нодира буюртмасига биноан хатгот Муҳаммад Юсуф Дабир томонидан 19-а. да Қўқонда кўчирилган Алишер Навоийнинг шеърлар тўплами — «Девони Алишер Навоий» қўлёзма китоби ишланган безакларига кўра, дунёда К.с.да ягона нусхадир. Унда мусаввир ва хаттот Навоий асарлари инсониятга Куёшдек нур сочиб туришини рамзий тасвирлаган нақшлар мавжуд. К.с. 20-а.гача давом этган. 20-а. 70—80-й.ларида бир гуруҳ олимлар (жумладан, А. Мадраимов, Ш. Салимов, 111. Муҳаммаджонов ва б.) саъй-ҳаракатлари, ижодий изланишлари натижасида анъанавий қўлёзма китоб яратиш санъати — К.с. қайта тикланди. Ш. Муҳаммаджонов К.сда самарали ижод қилмокда: «Навоий лирикаси», «Калила ва Димна», «Девону луғотит турк», «Ипак йўли ҳикоялари» ва б. китобларни К.с. усулида нафис безаклар, тасвирлар б-н безатиб тайёрлади. Эльмира Исмоилова, Абдумажид Мадраимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.