«Kitobi Dadam Qörqut»
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 428–429-b. — ziyouz.com
«Kitobi Dadam Qörqut» («Qörqut ota kitobi») — örta asrlar öğuz eposining yuksak namunalaridan biri. Uning tarkibiga kirgan hikoya va dostonlarning ayrimlari 7—8-a.larda oğzaki ravişda yaratila boşlangan. Asosiy dostonlari 9—10-a.larda öğuzlar Sirdaryoning quyi oqimlari va Orol dengizi atroflarida yaşagan davrlarda yuzaga kelgan. Ular bu ulkan yodgorlikning tarkibida hal qiluvçi ahamiyatga ega bölib, Qörqut haqidagi afsona va rivoyatlarning oğzaki ravişda Turkiston xalqlari orasida keyingi davrlargaça saklanib qolişiga sabab bölgan.
Öğöz qabilalarining saljuqiylar rahnamoligida Ğarbga siljişi natijasida ilgari yaratilgan dostonlar va rivoyatlarga yangilari qöşilib, Kavkaz va Kiçik Osiyoda Körqut va Qozonbek (Solor K°zon) haqida butun bir dostonlar turkumi vujudga keldi. Oğzaki ravişda yaratilgan va kuylanib kelingan bu asarlar bizga noma'lum şaxs tomonidan özonlar (baxşilar)dan yozib olinib, 15-a. örtalarida «K.d.Q.»ga tartib berilgan. Oğzaki kuylanib kelingan dostonlar «K.d.Q.» tarkibiga kiritilganda, ularga muayyan bir adabiy işlov berilgan.
«K.d.Q.» kiriş qism va 12 ta böy (doston)dan iborat. Kiriş qismida Körqut ota haqida ma'lumotlar beriş b-n birga uning nomidan bir qança otalar sözi (xalq maqollari) keltirilgan. Kitobga kiritilgan dostonlar quyidagilardir: 1. Dirsaxon öğli Böğoçxon. 2. Solor Qozon uyining talon-toroj bölganligi. 3. Boyburabekning öğli Bamsi Bayrak. 4. Qozonbek öğli Örozbekning tutqun bölgani. 5. Duxoxöja öğli Dali Domrul. 6. Kanglixöja öğli Xontörali. 7. Qozilikxöja öğli Yaganak. 8. Basatning Tepaközni öldirganligi. 9. Bagil öğli Emron. 10. Uşunxöja ögli Sakrak. 11. Solor Qozonning tutqun bölgani va öğli Öroz qutqargani. 12. Içöğözning Taşöğözga itoat etmagani va Bayrakning ölimi.
“K.d.K”ning ikki qölyozmasi bizgaça yetib kelgan. Ular Drezden va Vatikan kutubxonalarida saqlanadi. Bu qölyozmalarni olimlar 19-a.dan boşlab örganib keladilar. Uni rus tiliga dastlab V.V. Bartold tarjima qildi va 1894—1904 y.larda 1—3 va 5-dostonlarini asl nusxa b-n birgalikda naşr etdi (1962 y.da töla ravişda naşr etildi). Turkiyada dastlab Kilisli Muallif Rifat 1916 y.da töla ravişda naşr etdi. Undan keyin Örxon Şoyiq Kökyoy, Muharram Ergin naşrlari yuzaga keldi. Ozarbayjonda ham 1939 y.dan beri muntazam ravişda naşr etilib, örganilib kelinadi. Özbekistonda esa 1939 y.da Hodi Zarif kitob tarkibidagi uçinçi doston «Bamsi Bayrak»ni «Özbek folklori» majmuasida naşr etgan, xolos.
«K.d.Q.» dunyo miqyosida keng örganilib kelinayotgan, öğöz va b. turkiy xalqlar tarixi, folklori, etnografiyasini örganişda katta ahamiyatga ega asarlardan biridir.
Ad.: Kniga mosgo deda Korkuta, M, 1962. Töra Mirzayev
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
«КИТОБИ ДАДАМ ҚЎРҚУТ» («Қўрқут ота китоби») — ўрта асрлар ўғуз эпосининг юксак намуналаридан бири. Унинг таркибига кирган ҳикоя ва достонларнинг айримлари 7—8-а.ларда оғзаки равишда яратила бошланган. Асосий достонлари 9—10-а.ларда ўғузлар Сирдарёнинг қуйи оқимлари ва Орол денгизи атрофларида яшаган даврларда юзага келган. Улар бу улкан ёдгорликнинг таркибида ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлиб, Қўрқут ҳақидаги афсона ва ривоятларнинг оғзаки равишда Туркистон халқлари орасида кейинги даврларгача сакланиб қолишига сабаб бўлган.
Ўғўз қабилаларининг салжуқийлар раҳнамолигида Ғарбга силжиши натижасида илгари яратилган достонлар ва ривоятларга янгилари қўшилиб, Кавказ ва Кичик Осиёда Кўрқут ва Қозонбек (Солор К°зон) ҳақида бутун бир достонлар туркуми вужудга келди. Оғзаки равишда яратилган ва куйланиб келинган бу асарлар бизга номаълум шахс томонидан ўзонлар (бахшилар)дан ёзиб олиниб, 15-а. ўрталарида «К.д.Қ.»га тартиб берилган. Оғзаки куйланиб келинган достонлар «К.д.Қ.» таркибига киритилганда, уларга муайян бир адабий ишлов берилган.
«К.д.Қ.» кириш қисм ва 12 та бўй (достон)дан иборат. Кириш қисмида Кўрқут ота ҳақида маълумотлар бериш б-н бирга унинг номидан бир қанча оталар сўзи (халқ мақоллари) келтирилган. Китобга киритилган достонлар қуйидагилардир: 1. Дирсахон ўғли Бўғочхон. 2. Солор Қозон уйининг талон-торож бўлганлиги. 3. Бойбурабекнинг ўғли Бамси Байрак. 4. Қозонбек ўғли Ўрозбекнинг тутқун бўлгани. 5. Духохўжа ўғли Дали Домрул. 6. Канглихўжа ўғли Хонтўрали. 7. Қозиликхўжа ўғли Яганак. 8. Басатнинг Тепакўзни ўлдирганлиги. 9. Багил ўғли Эмрон. 10. Ушунхўжа ўгли Сакрак. 11. Солор Қозоннинг тутқун бўлгани ва ўғли Ўроз қутқаргани. 12. Ичўғўзнинг Ташўғўзга итоат этмагани ва Байракнинг ўлими.
“К.д.К”нинг икки қўлёзмаси бизгача етиб келган. Улар Дрезден ва Ватикан кутубхоналарида сақланади. Бу қўлёзмаларни олимлар 19-а.дан бошлаб ўрганиб келадилар. Уни рус тилига дастлаб В.В. Бартольд таржима қилди ва 1894—1904 й.ларда 1—3 ва 5-достонларини асл нусха б-н биргаликда нашр этди (1962 й.да тўла равишда нашр этилди). Туркияда дастлаб Килисли Муаллиф Рифат 1916 й.да тўла равишда нашр этди. Ундан кейин Ўрхон Шойиқ Кўкёй, Муҳаррам Эргин нашрлари юзага келди. Озарбайжонда ҳам 1939 й.дан бери мунтазам равишда нашр этилиб, ўрганилиб келинади. Ўзбекистонда эса 1939 й.да Ҳоди Зариф китоб таркибидаги учинчи достон «Бамси Байрак»ни «Ўзбек фольклори» мажмуасида нашр этган, холос.
«К.д.Қ.» дунё миқёсида кенг ўрганилиб келинаётган, ўғўз ва б. туркий халқлар тарихи, фольклори, этнографиясини ўрганишда катта аҳамиятга эга асарлардан биридир.
Ад.: Книга мосго деда Коркута, М, 1962. Тўра Мирзаев
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.