Kitsimonlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 430–431-b. — ziyouz.com
Kitsimonlar (Cetacea) - suvda yaşaydigan sut emizuvçilar turkumi, 100 ga yaqin turi bor. Özoq Şarq va Şim. dengizlarda 6 oilasiga mansub 21 turi uçraydi. Böyi 1,2 m dan (dengiz çöçqasi) 33 m gaça (kök kit). K. turkumiga möylovli kitlar, delfinlar, kaşalotlar kiradi. Tözilişi va hayoti suv muhitiga moslaşgan. Orqa oyoği bölmaydi, oldingisi boşqaruv vazi-fasini bajaradigan körakka aylangan. terisi yalanğoç, şilimşiq modda b-n qoplangan. Dum sözgiçlari ikki bölakdan iborat. K. nafas oliş uçun suv betiga sözib çiqib, öpkasini havo b-n töldirib oladi. Boşi ustiga örnaşgan taşqi burun teşiklarida oçilib yopilib turadigan qopqoqlar bor. Burun teşigidan suv aralaş havo favvora bölib otilib turadi. Böğozlik davri bir yil. 1 ta bola tuğadi. Bolasi 4—8 oy onasini emadi. 3 yoşida voyaga yetadi. K. 200 metrgaça çuqurlikka şönğiydi. Mollyuskalar, qisqiçbaqalar va b. umurtqasiz hayvonlar, baliqlar b-n oziqlanadi. Suv ostida bir soat va undan ortiq tura oladi. K. tişsiz (möylovli) va tişli kitlar kenja turkumiga bölinadi. Kaspiy va Orol dengizidan taşqari barça dengiz va okeanlarda, tropikdagi yirik daryolarda uçraydi. K.ning iqtisodiy ahamiyati katta. Yoğidan glitserin, margarin va sovun tayyorlaşda foydalaniladi; göştidan konserva tayyorlanadi;suyagidan talqon qilinadi, jigarida vitamin A köp böladi. Köpçilik turlarining soni keskin kamayib ketganligi sababli ovlaş man etilgan. 18 turi va 1 kenja turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИТСИМОНЛАР (Cetacea) - сувда яшайдиган сут эмизувчилар туркуми, 100 га яқин тури бор. Ўзоқ Шарқ ва Шим. денгизларда 6 оиласига мансуб 21 тури учрайди. Бўйи 1,2 м дан (денгиз чўчқаси) 33 м гача (кўк кит). К. туркумига мўйловли китлар, дельфинлар, кашалотлар киради. Тўзилиши ва ҳаёти сув муҳитига мослашган. Орқа оёғи бўлмайди, олдингиси бошқарув вази-фасини бажарадиган кўракка айланган. териси яланғоч, шилимшиқ модда б-н қопланган. Дум сўзгичлари икки бўлакдан иборат. К. нафас олиш учун сув бетига сўзиб чиқиб, ўпкасини ҳаво б-н тўлдириб олади. Боши устига ўрнашган ташқи бурун тешикларида очилиб ёпилиб турадиган қопқоқлар бор. Бурун тешигидан сув аралаш ҳаво фаввора бўлиб отилиб туради. Бўғозлик даври бир йил. 1 та бола туғади. Боласи 4—8 ой онасини эмади. 3 ёшида вояга етади. К. 200 метргача чуқурликка шўнғийди. Моллюскалар, қисқичбақалар ва б. умуртқасиз ҳайвонлар, балиқлар б-н озиқланади. Сув остида бир соат ва ундан ортиқ тура олади. К. тишсиз (мўйловли) ва тишли китлар кенжа туркумига бўлинади. Каспий ва Орол денгизидан ташқари барча денгиз ва океанларда, тропикдаги йирик дарёларда учрайди. К.нинг иқтисодий аҳамияти катта. Ёғидан глицерин, маргарин ва совун тайёрлашда фойдаланилади; гўштидан консерва тайёрланади;суягидан талқон қилинади, жигарида витамин А кўп бўлади. Кўпчилик турларининг сони кескин камайиб кетганлиги сабабли овлаш ман этилган. 18 тури ва 1 кенжа тури Халқаро Кизил китобга киритилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.