Kiyev
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 338–339-b. — ziyouz.com
Kiyev — Ukraina poytaxti (1934 y.dan). Yirik sanoat, madaniyat va fan markazi, qahramon şahar, Kiyev viloyati markazi. Dnepr daryosidagi port. Yirik t.y., şosse va havo yöllari tuguni. Dnepr daryosining örta oqimida joylaşgan. Yanv.ning örtaça t-rasi —5,8°, iyulniki 19,5°, Şahar mayd. 800 km2. Aholisi 2635,3 ming kişi (1998).
Hoz. K. xududida bundan bir neça ming yil muqaddam dastlabki manzilgoxlar bölgan. «K.» nomi 5-a. oxiri — 6-a. boşidagi uning afsonaviy asosçisi Kiy ismi b-n boğliq. K. mil. 6—7-a.larda şarqiy slavyanlarning polyan qabilasi markazi sifatida taşkil topgan. 882 y. K. knyaz Oleg qöl ostiga ötdi va 1132 y.gaça Kiyev Rusining siyosiy, madaniy va savdo markazi. 1240 y. K.ni möğullar zabt etdi. 1362 y.dan Litva va Polşa tarkibida. 1654 y.da Rossiya imperiyasi tarkibiga qöşib olingan.
1917 y.okt.da hokimiyatni Markaziy rada eğalladi. 1918 y. 26 yanv.da K.ni kizil armiya bosib oldi. 1918 y. 1 martdan K. avval nemislar, keyin denikinçilar qöl ostida böldi. 1920 y. lardan boşlab şaharning sanoat jihatdan ahamiyati ösa boşladi. 1941 y. sent.da K.ni faşistlar Germaniyasi bosib oldi, 1943 y. noyab.da K. ozod etildi. 1990 y.dan mustaqil Ukraina poytaxti.
Maşinasozlik, şu jumladan, stanoksozlik, transport maşinasozligi, aniq priborsozlik, elektrotexnika va radioelektronika markazi. Yengil (şoyi töqiş, trikotaj, tikuvçilik, poyabzal), poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Metropoliten işlab turibdi (1960 y.dan). Ukraina FA, 18 oliy öquv yurti (şu jumladan, un-t, konservatoriya), 15 teatr (şu jumladan, Ukraina opera va balet teatri), filarmoniya, qariyb 30 muzey (şu jumladan, T.G.Şevçenkoning adabiy-badiiy muzeyi, tarix, ukrain tasviriy san'at muzeyi, rus san'ati, ğarb va şarq san'ati muzeylari, xalk, me'morligi va turmuşi muzeyi, Kiyev tarixi muzeyi, arxeologiya, xalq bezagi san'ati muzeylari, adabiyot va san'at arxiv-muzeyi, tibbiyot tarixi muzeyi va b.), respublika stadioni bor.
K.da Sofiya sobori (11-a.; qönğiroqxonasi 17—19-a.lar), Oltin darvoza (11-a.), Vidubetsk monastiri (II-a.), Spas çerkovi (11-a. oxiri — 12- a. boşi), Kirill çerkovi (12-a.), Kiyev-Peçera lavrasi (12—18-a.lar), Andreyev çerkovi (18-a.), Vladimir sobori (19-a.) saqlangan. 1947—54 y.larda şahar markaziy köçasi ansambli — Kreşçatik barpo etilgan. 60—80-y.larda Rusanovka, Obolon va b. turar joy massivlari vujudga keldi. Babiy Yarda yodgorlik (1976), «1941—45 y.lar uruşi tarixi Ukraina davlat muzeyi» memorial majmuasi (1981) barpo etildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИЕВ — Украина пойтахти (1934 й.дан). Йирик саноат, маданият ва фан маркази, қаҳрамон шаҳар, Киев вилояти маркази. Днепр дарёсидаги порт. Йирик т.й., шоссе ва ҳаво йўллари тугуни. Днепр дарёсининг ўрта оқимида жойлашган. Янв.нинг ўртача т-раси —5,8°, июлники 19,5°, Шаҳар майд. 800 км2. Аҳолиси 2635,3 минг киши (1998).
Ҳоз. К. худудида бундан бир неча минг йил муқаддам дастлабки манзилгохлар бўлган. «К.» номи 5-а. охири — 6-а. бошидаги унинг афсонавий асосчиси Кий исми б-н боғлиқ. К. мил. 6—7-а.ларда шарқий славянларнинг полян қабиласи маркази сифатида ташкил топган. 882 й. К. князь Олег қўл остига ўтди ва 1132 й.гача Киев Русининг сиёсий, маданий ва савдо маркази. 1240 й. К.ни мўғуллар забт этди. 1362 й.дан Литва ва Польша таркибида. 1654 й.да Россия империяси таркибига қўшиб олинган.
1917 й.окт.да ҳокимиятни Марказий рада эғаллади. 1918 й. 26 янв.да К.ни кизил армия босиб олди. 1918 й. 1 мартдан К. аввал немислар, кейин деникинчилар қўл остида бўлди. 1920 й. лардан бошлаб шаҳарнинг саноат жиҳатдан аҳамияти ўса бошлади. 1941 й. сент.да К.ни фашистлар Германияси босиб олди, 1943 й. нояб.да К. озод этилди. 1990 й.дан мустақил Украина пойтахти.
Машинасозлик, шу жумладан, станоксозлик, транспорт машинасозлиги, аниқ приборсозлик, электротехника ва радиоэлектроника маркази. Енгил (шойи тўқиш, трикотаж, тикувчилик, пойабзал), полиграфия, озиқ-овқат саноати корхоналари бор. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Метрополитен ишлаб турибди (1960 й.дан). Украина ФА, 18 олий ўқув юрти (шу жумладан, ун-т, консерватория), 15 театр (шу жумладан, Украина опера ва балет театри), филармония, қарийб 30 музей (шу жумладан, Т.Г.Шевченконинг адабий-бадиий музейи, тарих, украин тасвирий санъат музейи, рус санъати, ғарб ва шарқ санъати музейлари, халк, меъморлиги ва турмуши музейи, Киев тарихи музейи, археология, халқ безаги санъати музейлари, адабиёт ва санъат архив-музейи, тиббиёт тарихи музейи ва б.), республика стадиони бор.
К.да София собори (11-а.; қўнғироқхонаси 17—19-а.лар), Олтин дарвоза (11-а.), Видубецк монастири (II-а.), Спас черкови (11-а. охири — 12- а. боши), Кирилл черкови (12-а.), Киев-Печера лавраси (12—18-а.лар), Андреев черкови (18-а.), Владимир собори (19-а.) сақланган. 1947—54 й.ларда шаҳар марказий кўчаси ансамбли — Крешчатик барпо этилган. 60—80-й.ларда Русановка, Оболонь ва б. турар жой массивлари вужудга келди. Бабий Ярда ёдгорлик (1976), «1941—45 й.лар уруши тарихи Украина давлат музейи» мемориал мажмуаси (1981) барпо этилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.