Kiyim
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 342–348-b. — ziyouz.com
Kiyim — inson tanasini taşqi muhit (iqlim, ob-havo özgarişlari, quyoş nuri va b.) ta'siri va turli mexaniq ta'sirlardan asraydigan vositalar töplami; estetik vazifani bajaradi hamda jins, yoş, milliylik va b. xususiyatlarni özida aks ettiradi. Keng ma'noda «K.» tuşunçasi boş K.lar, oyoq K.lar (poyabzal), qölqop va b.ni ham öz içiga oladi.
K. turiga köra — içki K., ustki K., boş K.lar, oyoq K.lar (poyabzal); vazifasiga köra— kundalik, uyda, dam oliş paytida, bayram va töy marosimlarida kiyiladigan (kişilik) K.lar, iş K. (jomakor), sport K., rasmiy K. (forma) lar, maxsus K.larga bölinadi; ayollar, erkaklar va bolalar K.lariga ajratiladi.
Kundalik K., odatda, xalqning madaniyati, kişining didiga mos bölib, turli modada, turli xil matolardan tikiladi; unda kasb, etnik va ijtimoiy guruhga mansublik öz ifodasini topadi. Dam oliş paytida kiyiladigan K. yumşoq va mayin matodan, erkin harakat uçun qulay qilib tikiladi. Bayram, marosim (kişilik) K.lari milliy uslubda, qimmatbaho matolardan tayyorlanadi, turli bezaklar (kaşta, munçoq va b.) b-n boyitiladi. Iş K.i (jomakor) oddiy matolardan mehnat jarayoniga mos qilib tikiladi (mas, öt öçiruvçining iş K.i ötga çidamli brezentdan, baliqçilarning K.i suv ötkazmaydigan matodan tikiladi, traktorçining iş K.i kombinezondan, tibbiyot xodimi, sartaroş, oşpazlarning iş K.i asosan, oq xalatdan iborat va h.k.). Sport K. jismoniy tarbiya va sport b-n şuğullaniş uçun qulay qilib tikiladi. Rasmiy K. (forma) harbiy K., matros, militsioner, aloqaçi va rasmiy kişilar (prokuror va b.)ning maxsus nizomda belgilangan K.lari. Maxsus K. homilador ayollar, bemorlar va b. kiyadigan K.lar. Bolalar K . i rang-barang pişiq matodan qulay qilib tikiladi, ular turli qöşimçalar b-n uqa, jiyak, kaşta tikib, quroq usulida bezatiladi. K. ixçam, iqlim va faslga, jins, yoşga moslaştirilgan, eng muhimi qulay bölişi, kişiga yaraşib turişi lozim. K.ni biçiş va tikiş katta san'at. K. tikiş uçun oldin tabiiy (paxta, jun, jut, ipak) yoki sun'iy (sintetik) matolardan tanlanadi, tikuvçilar uyda, atelyelar va f-kalarda K. tikişadi. Buning uçun avval matoni biçib oliş kerak. Bu işni biçiqçi bajaradi. Önga modelyer rassom K. rasmi (modeli)ni çizib beradi. Xullas K. bitib magazinga tuşgunça bir neça kişi mehnat qiladi.
Yengil sanoat, xususan, töqimaçilik sanoatining jadal rivojlanişi kişilar didining tinimsiz ösib borişi, xalqlar orasidagi aloqalarning kuçayişi K. modasining tez-tez özgarib turişiga olib keladi; hayot ham şuni taqozo qiladi. Ayniqsa, ayollar K.lari modasi tez-tez özgarib turadi. Hozir K. inson tanasini taşqi ta'sirlardan asraydigan vosita böliş b-n birga öziga va atrofdagilarga estetik zavq bağişlaydigan badiiy san'at asariga ham aylanib bormokda. K. tikişda turli-tuman bezak materiallardan, kaştalardan foydalaniladi.
K. inson yaratgan turar joy kabi eng qad. ixtirolardan; sönggi paleolit davridayoq mavjud bölgan K. geografik muhit, xöjalik şakli, ijtimoiy munosabatlar, madaniyat, etnik qatlamlar va b.ga boğliq holda taraqqiy etgan. Paleolit davri yodgorliklari orasida terini işlaydigan toş va tikadigan suyak ignalar topilgan. K. uçun matodan taşqari barglar, ötlar, daraxt pöstloqlari ham xom aşyo vazifasini ötagan. Ibtidoiy odamlar hay-von terilari, daraxt pöstloklari va barglarini suyak va hayvon şoxidan işlangan «ignalar» b-n şunçaki çatib, badanlariga «ilib» olişgan. Neolit davrida ip yigiriş va mato töqiş san'atini özlaştirgan inson K.tikişda dastlab yovvoyi ösimlik tolalaridan foydalangan, çorvaçilik va dehqonçilikning rivojlanişi mato tayyorlaş uçun uy hayvonlarining juni va madaniy ösimliklarning tolalaridan foydalaniş imkonini berdi. Barça K. turlari 2 boşlanğiç körinişdan — yelkaga taşlab qöyiladigan teri, öt, barg va parlardan töqilgan yopqiç va bel(boksa) boğlamlari (belboğ) dan rivojlanib şakllangan. Keyinçalik yopqiçlar yopinçiq(plaşç), köylak, kaftan kabi, bel boğlamlari işton, yubka, fartuk kabi turli xil şakllarga ega böldi; şippak yoki oyoqni örab turgan bir parça hayvon terisi eng sodda qad. poyabzal turi bölgan, şuningdek, poyabzal uçun daraxt pöstloği va daraxtdan ham foydalanilgan.
Estetik xususiyatlarga ega dastlabki K. Qad. Misr K.laridir. Qad. Misrda erkaklar (bellariga mato yoki teri boğlagan) va ayollar (boğiçli töğri köylak) K.larida burma (drapirovka)lar qöllanilgan; keyinroq nozik mato i.ç.ga erişilgaç, plissirovka keng tarqalgan. Turli rangdagi nozik matodan tayyorlanib kaştalar b-n bezatilgan K.ni, odatda, hukmron tabaqa vakillari kiygan, qullar dağal mato yoki teridan tayyorlangan K. kiygan. Qad. ossuriyaliklarda uzun köylak va hoşiya bezakli yopinçiq rasm bölgan. Yunonlar xiton (yengeiz köylak), tunika (kalta yengli köylak), gimatiy (yopinçiq) kiyişgan, bu K.lar inson qiyofasiga uluğvor soddalik baxş etgan, inson tanasining egiluvçanligini kursatgan (ular, asosan, oq jun va kanop matolardan tayyorlangan), töğnoğiç, belboğ va b. b-n boyitilgan. Oyoq K. vazifasini boldirni örab turadigan tasmali şippaklar bajargan. Qad. Rim K.i ham yunonlarniki kabi burmali bölgan. Erkaklarning asosiy ustki K.i toğa (yarim aylana yoki oval şaklidagi mato bölagi) bölgan. Erkak va ayollarning içki K.i vazifasini tunika bajargan, ayollar uning ustidan stola(xiton körinişidagi keng uzun K.) va palla (gimatiyga öxşaş) kiyişgan.
Vizantiyada diniy tarkidunyoçilik ta'sirida K. qat'iy, qomatni yaşirib turadigan şaklga ega bölib, mato (parça, şoyi) qalin, oğir, yirik gulli bölgan.
14—15-a.larda Ğarbiy Yevropada çizmaçilik ilmining taraqqiyoti hozirga qadar mavjud bölgan andazalarning barça turlarini yaratilişini ta'minladi, matolarning nafisligi, iplarining joylaşişi biçişni mukam-mallaştirdi. Bu yutuqlar K.ni aniq loyihalaş va qomatga mos nafis K.ning paydo bölişida muhim ahamiyatga ega böldi.
Xalqlar örtasida iqtisodiy aloqalarning kengayişi natijasida K. biçimlari bir mamlakatdan ikkinçisiga tarqalgan. Mac, 11 — 14-a.larda Ğarbiy Yevropaga fransuz, 14— 16-a.larda Flandriya va Burgundiya, 16-a. 2-yarmidan ispan, 17-a. 2-yarmidan yana fransuz modalari tarqalgan. Rus zodagonlari Şarqda tayyorlangan zarboft, kimxob tönlar, zardözi telpak va b. buyumlarni juda qadrlaşgan (mas, Monomax telpagi). 14-a.da K. taraqqiyotiga ma'lum darajada me'morlik va tasviriy san'atdagi uslublar ta'sir etgan. Mac, 10— 12-a. larda Ğarbiy Yevropada K. biçimida roman uslubi aks etgan, ya'ni uzun köylak va yelkaga taşlab yuriladigan yopinçiq urf bölgan; 12—15-a.larda gotika uslubida tikilgan kalta va tor K. kiyişgan. Uyğoniş davri (15—16-a.lar) da kalta, lekin keng biçimdagi K. rasm bölgan, 16— 18-a.larda barokko, 18-a. da rokoko uslubidagi, ya'ni murakkab biçimli K.lar kiyila boşlangan. K. tör, burma, bantiklar b-n bezatilgan. 18-a. fransuz inqilobi davrida yuzaga kelgan erkaklar libosi Yevropa erkaklar K.ini şakllanişida muhim rol öynadi. 19-a.da yagona Yevropa K.i şakllanişi yakunlandi, 19-a. 2-yarmidan K.larni ommaviy i.ç. natijasida quyi qatlamlar orasida ham yangi modali K.lar keng tarqaldi. Angliya erkak K.i yaratişda yetakçi bölib qoldi.
20-a.da texnika taraqqiyoti va önga boğliq holda özgargan hayot tarzi, tikuvçilik sanoatining ösişi K. tarixida yangi davrni oçib berdi, avtomobil va mototsiklda yurişning keng tarqalişi tufayli erkaklar K.ida özgarişlar röy berdi: kalta şim, kurtka, rangli köylak, boş K. — keplar paydo böldi. 20-y.lardan erkaklar yagona biçimdagi K. kiya boşladi. 50-y. lardan erkin harakatga qulay bölgan K. yuzaga keldi, ança yengil va şaklan nafis K. yaratildi, yenglari yaxlit biçimli köylaklar, poçasi tor şimlar paydo böldi, sport K.lari keng tarqaldi.
Ayollar K.ida 20-a. 10-y.lar K. şaklidagi bejamdorlik, çiziklar va bezakdagi asimmetriya yöqoldi, köylaklarda elastik matolarning erkin bur-malari b-n hosil qilinadigan çiziqlarning oquvçanligi paydo böldi.
Uruş yillarida kundalik K. — yubka va bluza bölib, köylaklar kaltalaşdi. Bu K.da paypoq muhim örin tutdi. 30— 40-y.larda nozik şaklda (egri ip yönalişida biçilgan mato qomatga mos yotadi) qarbiy K. xususiyatlari (yelkaning keng va balandligi börttirilgan va b.) közga taşlanadi, poyabzal qalin taglikka (platformaga) ega böldi; 50-y.larda ayollar K. ida uslubiy özgarişlar röy berdi: qat'iy şakldan mayin oquvçan çiziqlarga ega bölgan yangi biçim yaratildi; yengi b-n yaxlit biçimli qomatga mos K.turi (beli va yubkasi tor köylak) va uçli, nafis va ingiçka poşnali poyabzal yuzaga keldi. 60-y.lar boşida yubkalar örnini eğallay boşlagan şimlar keng tarqaldi.
60-y.larda oyoq K.da özgarişlar röy berdi: sport uslubidagi keng va örtaça baland poşnali poyabzal paydo böldi. Qişki poyabzallardan etiklar keng tarqaldi. 60-y.lardan erkak va ayollar K.idan yoşlar libosi ajralib turadi: ösmir yigit va qizlar K. bi-çimining öxşaşligi deyarli bir xil bölgan buyumlar yaratişga olib keldi.
70-y.lardan K. turi va uning şakllari juda rang-baranglikka ega. Modelyerlar ana şu xilma-xillikda ayrim qismlarni uyğunlaştiruvçi öziga xoslikni köradilar.
K. modelini yaratişda zamonaviy K.larni loyihalaş markazi şakllangan Fransiya yetakçi örin eğallaydi (G. Şanel, K. Dior, P. Karden va b.). 20-a. 2-yarmidan Angliya (M. Kuant), Italiya (opa-singil Fontanalar, Valentino), şuningdek, AQŞ, Yaponiya va b. firmalar ular b-n erkin raqobatlaşadi. '
MDH hududida matodan tikilgan K. neolit davridan ma'lum. Mil. av. 1-ming yillikda skif-sarmat qabilalarining erkaklari köylak va kaftan, uçli qalpoq, etik, ayollar keng köylak, ustki (yopinçiq) K. kiyişgan. Rus, ukrain va beloruslar töğri biçimli uzun köylak, kamzul, pöstin, möynali qal-poq, etik, piyma, boşmoq, lapta (çipta kavuş) kiyişgan. Kavkazliklar (arman, gruzin, ozarbayjon) uzun köylak, çerkaska (kamzul), burka, papaxa, ayollar beligaça tor, etagi keng köylak, ixçam qalpoqça kiyib, yupqa römol örab yurişgan. Örta Osiyo xalqlari töğri biçimli uzun köylak, yaktak, çopon, döppi, salla, römol, möynali qalpoq, mahsi, kavuş, etik vab. K. kiyişgan.
Özbek milliy K.i. Özbekiston hududida mahalliy K. qadimdan iqlim, turmuş şaroitlari va uruğ-qabila an'analari asosida şakllangan. Respublika hududidan topilgan arxeologik yodgorliklar, devoriy rasmlar, yozma manbalar, qölyozma kitoblarga işlangan mö'jaz tasvir (miniatyura)larda özbek milliy K.ining boy tarixi namoyon böladi.
Şarq Uyğoniş davrida barça sohalarda bölgani kabi liboslarga tus berişda ham ğoyat ilgarilab ketilgan. Kişi qomatining gözalligini aniq körsatadigan beli qisma liboslar tarqalgan. Biroq K.ning kişi qomatiga qarab biçiş usuli bu yerda unça rivojlanmagan. K. şakli estetik ideal, ijtimoiy-iqtisodiy hayot, xususan, din, axloq b-n çambarças boğliqdir.
19-a. K.lari (tön, köylak, yaktak, çopon va b.) keng, uzun, yaxlit biçimi, odam qomatini berkitib erkin tökilib turişi kabi qad. xususiyatlarni saqlagan. Qişki va yozgi, erkak, ayol va bolalar K.lari bir xilligi, şakli va biçimi yaqinligi b-n ajralib turadi: oq yoki malla bözdan köylak, qalami yaktak yoki tön, olaçi çopon, döppi özbek erkaklari uçun, ayollar uçun keng köylak, uzun lozim, nimça, kaltaça asosiy milliy K. hisoblangan. Turmuşga çiqmagan özbek qizlari b-n ayollari K.lari biçimida ayrim tafovutlar bölgan. Mas., qizlar köylagi yoqasi köndalang oçilib, çetlariga boşqa rangli matodan öqa yoki jiyak hoşiya tikilgan; ayollar köylagi yoqasi taxm. 25 sm uzunlikda böylama oçilgan. Örta Osiyo Rossiyaga qöşib olingaç, tik yoqa (nöğoy yoqa)li köylaklar paydo böldi (Zarafşon vodiysida qozoqi köylak deb yuritilgan). Yoş juvonlar birinçi farzandlarini tuqqunlariga qadar parpara yoqali (yoki jimjima tik yoqali) köylak kiygan. 19-a. oxirlarida kökrak burma ayollar köylaklari paydo böldi, bunday biçimli köylaklar hozir ham milliy K. sifatida asosiy örin tutadi.
Erkaklar töğri biçimli köylak, yaktak, tön, çakmon kiygan. Tönlar avra-astarli yoki paxta solib qavilgan, oldi oçiq, uzun bölgan. Astarli tönlar ba'zi xrllarda kalta va keng yenglik qilib ham tikilgan. Tönlar avrasi beqasam, kimxob, baxmal, şoyi, qora satin, çit va b. matolardan, astari çit yoki satindan tikilgan. Turli viloyatlarda turliça tönlar kiyilgan. Buxoro, Samarqand, Şahrisabz va b. joylarda tönlar qimmatbaho matolardan tikilib, yokasi, etagi, yeng uçlariga turli xil rangdagi zar iplarda kaşta tikib, atroflariga toşlar qadab bezatilgan. Bunday tönlarni xon va amirlar boy va amaldorlarga yaxşi xizmatlari eva-ziga in'om etişgan. Umuman hurmatli kişilar — ustozlar, qudalar, kuyovlar va ş.k.ga tön kiygaziş udumi hoz. köngaça saqlangan.
Aslzodalarning bayram K.larida belboğ — kamarlari töqali, baxmaldan tayyorlangan yoki zardözi kaştalar b-n tikib bezatilgan. Kundalik K.lar ustidan uzun qöşoq va çorsi qiyiklar b-n boğlangan. Erkaklar iştoni keng, uzun bölib, poçasi tomon torayib borgan. Boş K.lardan döppi, kuloh kiyilgan, ustidan salla öralgan, (aslzodalarning boş K.lari zar va kumuş iplar b-n bezatilgan). Qiş faslida möynali telpaklar kiyişgan.
Özbek xalqi orasida eng köp tarqalgan yengil boş K. döppidir. Asosan, baxmal, sidirğa şoyi, satin kabi matoğa ip, ipak, zar b-n kaşta tikib tayyorlangan.
Oyoq K.laridan uzun qönjli, poşnasiz, tag çarmi yumşoq bölgan kavuş b-n kiyiladigan mahsi, zodagonlar orasida uç qismi qayrilgan baland poşnali etik kiyiş urf bölgan.
Ayollar K.lari köylak, lozim, kamzul, nimça va ş. k. töğri biçimli bölgan. Ayollar lozimi keng, uzun, past (poça)ga tomon torayib boruvçi şaklda bölib, oçiq rangli matolardan tikilgan. Lozimning poçasi jiyaklar b-n bezatilgan. Kelinçaklar özgaça jiyak taqişgan. Boş K. sifatida asosan römol öralgan. Yoşi va mavkeiga, oilaviy ahvoliga qarab turli xil römol — doka römol, şol römol, ğijim römol va b. xil römollar öralgan, öraliş usuli ham turliça bölgan. Qizlar uçun qulay boş K. döppi hisoblangan. Döppilardan iroqi çorgul, yörmadözi, munçoq gulli, zardözi, iroqi döppilar maşhur. Boş K.lari ustidan çiroyli naqşlar b-n bezatilgan tillaqoş, böyinga ularga mos böyintumor, zebigardon, qölga bilaguzuk, uzuk va b. taqinçoqlar taqilgan. Ayollar odmi matodan tikiladigan, ayol qomatiga yopişib, köylak etagidan bir oz yuqoriroq turadigan avra-astarli paxtalik çopon ham kiyişgan. Çoponning yoqa öymasi çuqurroq, bağri tugmaçasiz bölgan. Ayollar şariatga köra, begona kişilardan öz yuzlarini yaşirişgan. Şuning uçun ular çodra, keyinçalik paranji yopinişgan.
Bolalar K.i, asosan, kattalar K.i şaklini takrorlaydi. Çaqaloqning birinçi K.i «çilla köylak» bölgan. 2—3 yoşidan boşlab köylak-işton, çoponça kiydirilgan. Bola 6—7 yoşga kirgandan söng uning K. i kattalar K. i biçimida tikilgan.
Ayrim uruğ, tuman, viloyatlarning K.lari (döppi, römol, çopon va b.)da va uning bezaklarida ham farq böladi. Viloyatlardagi aholining kundalik K.larigina emas, bayram K.lari ham farqlangan. Zarafşon vodiysi ayollarining yalang qavat delegay, rumçasi, toşkentliklarning mursagi, Şahrisabzning kaltaçasi bayram va tantanalarda kiyiladigan kişilik liboslari hisoblangan.
19-a. oxiri — 20-a. boşlarida qariyb barça viloyatlarda kamzul, nimça urf böldi, biroq turli viloyatlardagi xotin-qizlar ularni öziga xos bezaklar b-n boyitişgan. Hoz. takomillaşgan K.larda ham mana şu öziga xoslikni farklaş mumkin.
19-a.ning 80-y.larigaça K.lar töğri biçimli şaklni saqlagan. K. şakllari milliy yöl-yöl, sidirğa va gulli matolar b-n moslaşgan, oldi, etagi, yeng uçi, yoqasi gulli jiyaklar b-n hoşiyalangan.
80—90-y.larda boy xonadonlarning K.larida qomatga moslab biçiş kabi nafis özgariş kuzatiladi. Şu davrda urf bölgan burama (koketkali —kökrak burma) köylaklar hoz. kunda ham barça özbek ayollar köylagining asosini taşkil qiladi. Şuningdek, rus va tatarlar K. i ta'sirida biçimning qomatga mos şakli yuzaga keldi, biçim murakkablaşdi, biroq keng omma orasidagi K. şakli kam özgarişlarga uçradi, avvalgidek erkin töğri biçimli şakl saqlanib qoldi. Özbek milliy K.lari biçimi, asosan, 3 turga bölingan: Buxoro — Samarqand; Farğona — Toşkent; Xorazm turlari. Bu turlar biçimining keng-torligi, yengining uzun-qisqaligi va b. b-n bir-biridan farq qiladi.
20-a.ning 20—30-y.larida K. biçimi özaro bir-biriga yaqin bölgan 2 yönalişda özgarib bordi. Özbekiston şahar va qişloqlarida yevropaça biçimda tikilgan K.-boş rasm böla boşladi. Milliy K.ga yevropa K. xususiyatlarining kiritilişi milliy köylakni şim b-n, ayollar köylaklarini nimça b-n kiyilişiga olib keldi. K.dagi avvalgi uyğunlik yöqoldi. Bu tarixan hayot şaroitininng özgarişi va ommaviy sanoat i.ç.ning hunarmandlikdan ustunligi tufayli kelib çikdi. Şu b-n birga qadimdan iqlim va ijtimoiy hayot şaroitlari belgilagan milliy K. şakllari ham ösib bordi. Milliy biçimdagi K.lar qomatning nisbatlariga yaqinlaşdi, ayol köylaklari torayib va kaltalaşib bordi, ilgariroq yuzaga kelgan kökrak burma (koketkali) va qaytarma yoqali köylaklar hayotga muqim kirib bordi, yengi kaltalaşdi. Römol b-n bir qatorda boş K. sifatida çiroyli döppilar keng tarqaldi.
Erkaklarning iş K. ida ham özgarişlar böldi. Umuman olganda, ommaviy milliy K. tarkibiga kura soddaroq va çiroyli bölib bordi.
40—50-y.lar boşida K. san'atida avvalgidek 2 yönaliş kuzatiladi. K.ning umum yevropa şakli qomatning qat'iyligi va nisbatlar munosabatining umumiyligi b-n belgilandi: erkaklar K.ini töğri yelkali qomatga moslangan pidjak, keng şimlar, ayollar köylagini töğri yelkali erkin kesma lif, etakka tomon kengaygan yubka taşkil etdi.
50-y.larning örtasida K.ni modellaşda yangi xususiyatlar yuzaga keldi. K. qomatga töliğiça moslandi, qomatga mayin yopişib, oquvçan qomat çiziğini hosil qildi. Biroqumumiy yönaliş b-n birga milliy K. ham urfdan qolmadi. Uning öziga xosligi şaklida va milliy mato koloritida namoyon böldi. Bu jihatdan ayollarning keng yozgi köylagi va erkaklarning işçi K.i diqqatga sazovor. Keksa odamlar orasida tönning saklanib qolişi an'anaviy tus oldi. Modellar uyining işga tuşişi (1949) b-n andazalaş san'ati yuzaga keldi. Milliylikni saqlagan holda K.ning umumiy şakli yil sayin keng tarqala bordi.
Özbek K.i rang-baranglikka ega. Unda 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida yaratilgan milliy K. turlarini, şuningdek, eng sönggi andazadagi K. larni bab-baravar köriş mumkin. 60-y. lardan an-dazalarni rejalaş boşlandi. Rassomlar b-n hamkorlikda K.ni modellaş va loyihalaş, andazalaş san'ati taraqqiyoti yangi yöldan bormokda.
Moda yönalişi modelyer rassomlarning eng yaxşi yutuqlariga, asosan, yilning ma'lum mavsumini hisobga olgan holda işlab çiqiladi. Turli kasbdagi kişilar uçun qulay işçi K. i yaratişga katta ahamiyat beriladi. Özbek modelyer rassomlari yangi şaroitga töğri keladigan ifodali K. şakllari ustida izlanmokda.
Şuningdek, xalq orasida muqim saqlangan an'anaviy milliy K. şakli ustida ham işlanmokda. 20-a. Boşida yuzaga kelgan yangi şaklli ayollar köylagi ayrim qismlaridagina özgardi. An'anaviy milliy K.ning saqlanib qolişida tabiiy iqlim şaroitiga mosligi, har bir ayol uçun ijro usulining qulayligi, biçimining soddaligi, tikilişining osonligi muhim rol öynaydi. Özbek modelyer rassomlari işlarida andazalaşda milliylik va baynalmilal xususiyatlar öz uyğunligini topmoqda.
Ad.: Sodiqova N. S, Özbek kiyimi, T., 2002; Zanyatiya i bit narodov Sredney Azii, L., 1971; Abdullayev T. A., Xasanova S. A., Odejda özbekov (XIX — naçalo XX v.), T., 1978; Kostyum narodov Sredney Azii, M., 1979; Suxareva O. A., Istoriya sredneaziatskogo kostyuma. Samarqand (2-pol. 19 - naç. 20-v.), M., 1982; Raximova 3. I., Sredneaziatskiy jenskiy kostyum na miniatyurax Maverannaxra XVI—XVII v. (Kultura Srednego Vostoka), T., 1990; Underova L. V., Özbekskaya narodnaya odejda konsa XIX-XX v., T., 1994.
Sayyora Mahkamova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИЙИМ — инсон танасини ташқи муҳит (иқлим, об-ҳаво ўзгаришлари, қуёш нури ва б.) таъсири ва турли механиқ таъсирлардан асрайдиган воситалар тўплами; эстетик вазифани бажаради ҳамда жинс, ёш, миллийлик ва б. хусусиятларни ўзида акс эттиради. Кенг маънода «К.» тушунчаси бош К.лар, оёқ К.лар (пойабзал), қўлқоп ва б.ни ҳам ўз ичига олади.
К. турига кўра — ички К., устки К., бош К.лар, оёқ К.лар (пойабзал); вазифасига кўра— кундалик, уйда, дам олиш пайтида, байрам ва тўй маросимларида кийиладиган (кишилик) К.лар, иш К. (жомакор), спорт К., расмий К. (форма) лар, махсус К.ларга бўлинади; аёллар, эркаклар ва болалар К.ларига ажратилади.
Кундалик К., одатда, халқнинг маданияти, кишининг дидига мос бўлиб, турли модада, турли хил матолардан тикилади; унда касб, этник ва ижтимоий гуруҳга мансублик ўз ифодасини топади. Дам олиш пайтида кийиладиган К. юмшоқ ва майин матодан, эркин ҳаракат учун қулай қилиб тикилади. Байрам, маросим (кишилик) К.лари миллий услубда, қимматбаҳо матолардан тайёрланади, турли безаклар (кашта, мунчоқ ва б.) б-н бойитилади. Иш К.и (жомакор) оддий матолардан меҳнат жараёнига мос қилиб тикилади (мас, ўт ўчирувчининг иш К.и ўтга чидамли брезентдан, балиқчиларнинг К.и сув ўтказмайдиган матодан тикилади, тракторчининг иш К.и комбинезондан, тиббиёт ходими, сартарош, ошпазларнинг иш К.и асосан, оқ халатдан иборат ва ҳ.к.). Спорт К. жисмоний тарбия ва спорт б-н шуғулланиш учун қулай қилиб тикилади. Расмий К. (форма) ҳарбий К., матрос, милиционер, алоқачи ва расмий кишилар (прокурор ва б.)нинг махсус низомда белгиланган К.лари. Махсус К. ҳомиладор аёллар, беморлар ва б. киядиган К.лар. Болалар К . и ранг-баранг пишиқ матодан қулай қилиб тикилади, улар турли қўшимчалар б-н уқа, жияк, кашта тикиб, қуроқ усулида безатилади. К. ихчам, иқлим ва фаслга, жинс, ёшга мослаштирилган, энг муҳими қулай бўлиши, кишига ярашиб туриши лозим. К.ни бичиш ва тикиш катта санъат. К. тикиш учун олдин табиий (пахта, жун, жут, ипак) ёки сунъий (синтетик) матолардан танланади, тикувчилар уйда, ательелар ва ф-каларда К. тикишади. Бунинг учун аввал матони бичиб олиш керак. Бу ишни бичиқчи бажаради. Ўнга модельер рассом К. расми (модели)ни чизиб беради. Хуллас К. битиб магазинга тушгунча бир неча киши меҳнат қилади.
Енгил саноат, хусусан, тўқимачилик саноатининг жадал ривожланиши кишилар дидининг тинимсиз ўсиб бориши, халқлар орасидаги алоқаларнинг кучайиши К. модасининг тез-тез ўзгариб туришига олиб келади; ҳаёт ҳам шуни тақозо қилади. Айниқса, аёллар К.лари модаси тез-тез ўзгариб туради. Ҳозир К. инсон танасини ташқи таъсирлардан асрайдиган восита бўлиш б-н бирга ўзига ва атрофдагиларга эстетик завқ бағишлайдиган бадиий санъат асарига ҳам айланиб бормокда. К. тикишда турли-туман безак материаллардан, кашталардан фойдаланилади.
К. инсон яратган турар жой каби энг қад. ихтиролардан; сўнгги палеолит давридаёқ мавжуд бўлган К. географик муҳит, хўжалик шакли, ижтимоий муносабатлар, маданият, этник қатламлар ва б.га боғлиқ ҳолда тараққий этган. Палеолит даври ёдгорликлари орасида терини ишлайдиган тош ва тикадиган суяк игналар топилган. К. учун матодан ташқари барглар, ўтлар, дарахт пўстлоқлари ҳам хом ашё вазифасини ўтаган. Ибтидоий одамлар ҳай-вон терилари, дарахт пўстлоклари ва баргларини суяк ва ҳайвон шохидан ишланган «игналар» б-н шунчаки чатиб, баданларига «илиб» олишган. Неолит даврида ип йигириш ва мато тўқиш санъатини ўзлаштирган инсон К.тикишда дастлаб ёввойи ўсимлик толаларидан фойдаланган, чорвачилик ва деҳқончиликнинг ривожланиши мато тайёрлаш учун уй ҳайвонларининг жуни ва маданий ўсимликларнинг толаларидан фойдаланиш имконини берди. Барча К. турлари 2 бошланғич кўринишдан — елкага ташлаб қўйиладиган тери, ўт, барг ва парлардан тўқилган ёпқич ва бел(бокса) боғламлари (белбоғ) дан ривожланиб шаклланган. Кейинчалик ёпқичлар ёпинчиқ(плашч), кўйлак, кафтан каби, бел боғламлари иштон, юбка, фартук каби турли хил шаклларга эга бўлди; шиппак ёки оёқни ўраб турган бир парча ҳайвон териси энг содда қад. пойабзал тури бўлган, шунингдек, пойабзал учун дарахт пўстлоғи ва дарахтдан ҳам фойдаланилган.
Эстетик хусусиятларга эга дастлабки К. Қад. Миср К.ларидир. Қад. Мисрда эркаклар (белларига мато ёки тери боғлаган) ва аёллар (боғичли тўғри кўйлак) К.ларида бурма (драпировка)лар қўлланилган; кейинроқ нозик мато и.ч.га эришилгач, плиссировка кенг тарқалган. Турли рангдаги нозик матодан тайёрланиб кашталар б-н безатилган К.ни, одатда, ҳукмрон табақа вакиллари кийган, қуллар дағал мато ёки теридан тайёрланган К. кийган. Қад. оссурияликларда узун кўйлак ва ҳошия безакли ёпинчиқ расм бўлган. Юнонлар хитон (енгеиз кўйлак), туника (калта енгли кўйлак), гиматий (ёпинчиқ) кийишган, бу К.лар инсон қиёфасига улуғвор соддалик бахш этган, инсон танасининг эгилувчанлигини курсатган (улар, асосан, оқ жун ва каноп матолардан тайёрланган), тўғноғич, белбоғ ва б. б-н бойитилган. Оёқ К. вазифасини болдирни ўраб турадиган тасмали шиппаклар бажарган. Қад. Рим К.и ҳам юнонларники каби бурмали бўлган. Эркакларнинг асосий устки К.и тоға (ярим айлана ёки овал шаклидаги мато бўлаги) бўлган. Эркак ва аёлларнинг ички К.и вазифасини туника бажарган, аёллар унинг устидан стола(хитон кўринишидаги кенг узун К.) ва палла (гиматийга ўхшаш) кийишган.
Византияда диний таркидунёчилик таъсирида К. қатъий, қоматни яшириб турадиган шаклга эга бўлиб, мато (парча, шойи) қалин, оғир, йирик гулли бўлган.
14—15-а.ларда Ғарбий Европада чизмачилик илмининг тараққиёти ҳозирга қадар мавжуд бўлган андазаларнинг барча турларини яратилишини таъминлади, матоларнинг нафислиги, ипларининг жойлашиши бичишни мукам-маллаштирди. Бу ютуқлар К.ни аниқ лойиҳалаш ва қоматга мос нафис К.нинг пайдо бўлишида муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Халқлар ўртасида иқтисодий алоқаларнинг кенгайиши натижасида К. бичимлари бир мамлакатдан иккинчисига тарқалган. Mac, 11 — 14-а.ларда Ғарбий Европага француз, 14— 16-а.ларда Фландрия ва Бургундия, 16-а. 2-ярмидан испан, 17-а. 2-ярмидан яна француз модалари тарқалган. Рус зодагонлари Шарқда тайёрланган зарбофт, кимхоб тўнлар, зардўзи телпак ва б. буюмларни жуда қадрлашган (мас, Мономах телпаги). 14-а.да К. тараққиётига маълум даражада меъморлик ва тасвирий санъатдаги услублар таъсир этган. Mac, 10— 12-а. ларда Ғарбий Европада К. бичимида роман услуби акс этган, яъни узун кўйлак ва елкага ташлаб юриладиган ёпинчиқ урф бўлган; 12—15-а.ларда готика услубида тикилган калта ва тор К. кийишган. Уйғониш даври (15—16-а.лар) да калта, лекин кенг бичимдаги К. расм бўлган, 16— 18-а.ларда барокко, 18-а. да рококо услубидаги, яъни мураккаб бичимли К.лар кийила бошланган. К. тўр, бурма, бантиклар б-н безатилган. 18-а. француз инқилоби даврида юзага келган эркаклар либоси Европа эркаклар К.ини шаклланишида муҳим роль ўйнади. 19-а.да ягона Европа К.и шаклланиши якунланди, 19-а. 2-ярмидан К.ларни оммавий и.ч. натижасида қуйи қатламлар орасида ҳам янги модали К.лар кенг тарқалди. Англия эркак К.и яратишда етакчи бўлиб қолди.
20-а.да техника тараққиёти ва ўнга боғлиқ ҳолда ўзгарган ҳаёт тарзи, тикувчилик саноатининг ўсиши К. тарихида янги даврни очиб берди, автомобиль ва мотоциклда юришнинг кенг тарқалиши туфайли эркаклар К.ида ўзгаришлар рўй берди: калта шим, куртка, рангли кўйлак, бош К. — кеплар пайдо бўлди. 20-й.лардан эркаклар ягона бичимдаги К. кия бошлади. 50-й. лардан эркин ҳаракатга қулай бўлган К. юзага келди, анча енгил ва шаклан нафис К. яратилди, енглари яхлит бичимли кўйлаклар, почаси тор шимлар пайдо бўлди, спорт К.лари кенг тарқалди.
Аёллар К.ида 20-а. 10-й.лар К. шаклидаги бежамдорлик, чизиклар ва безакдаги асимметрия йўқолди, кўйлакларда эластик матоларнинг эркин бур-малари б-н ҳосил қилинадиган чизиқларнинг оқувчанлиги пайдо бўлди.
Уруш йилларида кундалик К. — юбка ва блуза бўлиб, кўйлаклар калталашди. Бу К.да пайпоқ муҳим ўрин тутди. 30— 40-й.ларда нозик шаклда (эгри ип йўналишида бичилган мато қоматга мос ётади) қарбий К. хусусиятлари (елканинг кенг ва баландлиги бўрттирилган ва б.) кўзга ташланади, пойабзал қалин тагликка (платформага) эга бўлди; 50-й.ларда аёллар К. ида услубий ўзгаришлар рўй берди: қатъий шаклдан майин оқувчан чизиқларга эга бўлган янги бичим яратилди; енги б-н яхлит бичимли қоматга мос К.тури (бели ва юбкаси тор кўйлак) ва учли, нафис ва ингичка пошнали пойабзал юзага келди. 60-й.лар бошида юбкалар ўрнини эғаллай бошлаган шимлар кенг тарқалди.
60-й.ларда оёқ К.да ўзгаришлар рўй берди: спорт услубидаги кенг ва ўртача баланд пошнали пойабзал пайдо бўлди. Қишки пойабзаллардан этиклар кенг тарқалди. 60-й.лардан эркак ва аёллар К.идан ёшлар либоси ажралиб туради: ўсмир йигит ва қизлар К. би-чимининг ўхшашлиги деярли бир хил бўлган буюмлар яратишга олиб келди.
70-й.лардан К. тури ва унинг шакллари жуда ранг-барангликка эга. Модельерлар ана шу хилма-хилликда айрим қисмларни уйғунлаштирувчи ўзига хосликни кўрадилар.
К. моделини яратишда замонавий К.ларни лойиҳалаш маркази шаклланган Франция етакчи ўрин эғаллайди (Г. Шанель, К. Диор, П. Карден ва б.). 20-а. 2-ярмидан Англия (М. Куант), Италия (опа-сингил Фонтаналар, Валентино), шунингдек, АҚШ, Япония ва б. фирмалар улар б-н эркин рақобатлашади. ‘
МДҲ ҳудудида матодан тикилган К. неолит давридан маълум. Мил. ав. 1-минг йилликда скиф-сармат қабилаларининг эркаклари кўйлак ва кафтан, учли қалпоқ, этик, аёллар кенг кўйлак, устки (ёпинчиқ) К. кийишган. Рус, украин ва белоруслар тўғри бичимли узун кўйлак, камзул, пўстин, мўйнали қал-поқ, этик, пийма, бошмоқ, лапта (чипта кавуш) кийишган. Кавказликлар (арман, грузин, озарбайжон) узун кўйлак, черкаска (камзул), бурка, папаха, аёллар белигача тор, этаги кенг кўйлак, ихчам қалпоқча кийиб, юпқа рўмол ўраб юришган. Ўрта Осиё халқлари тўғри бичимли узун кўйлак, яктак, чопон, дўппи, салла, рўмол, мўйнали қалпоқ, маҳси, кавуш, этик ваб. К. кийишган.
Ўзбек миллий К.и. Ўзбекистон ҳудудида маҳаллий К. қадимдан иқлим, турмуш шароитлари ва уруғ-қабила анъаналари асосида шаклланган. Республика ҳудудидан топилган археологик ёдгорликлар, деворий расмлар, ёзма манбалар, қўлёзма китобларга ишланган мўъжаз тасвир (миниатюра)ларда ўзбек миллий К.ининг бой тарихи намоён бўлади.
Шарқ Уйғониш даврида барча соҳаларда бўлгани каби либосларга тус беришда ҳам ғоят илгарилаб кетилган. Киши қоматининг гўзаллигини аниқ кўрсатадиган бели қисма либослар тарқалган. Бироқ К.нинг киши қоматига қараб бичиш усули бу ерда унча ривожланмаган. К. шакли эстетик идеал, ижтимоий-иқтисодий ҳаёт, хусусан, дин, ахлоқ б-н чамбарчас боғлиқдир.
19-а. К.лари (тўн, кўйлак, яктак, чопон ва б.) кенг, узун, яхлит бичими, одам қоматини беркитиб эркин тўкилиб туриши каби қад. хусусиятларни сақлаган. Қишки ва ёзги, эркак, аёл ва болалар К.лари бир хиллиги, шакли ва бичими яқинлиги б-н ажралиб туради: оқ ёки малла бўздан кўйлак, қалами яктак ёки тўн, олачи чопон, дўппи ўзбек эркаклари учун, аёллар учун кенг кўйлак, узун лозим, нимча, калтача асосий миллий К. ҳисобланган. Турмушга чиқмаган ўзбек қизлари б-н аёллари К.лари бичимида айрим тафовутлар бўлган. Мас., қизлар кўйлаги ёқаси кўндаланг очилиб, четларига бошқа рангли матодан ўқа ёки жияк ҳошия тикилган; аёллар кўйлаги ёқаси тахм. 25 см узунликда бўйлама очилган. Ўрта Осиё Россияга қўшиб олингач, тик ёқа (нўғой ёқа)ли кўйлаклар пайдо бўлди (Зарафшон водийсида қозоқи кўйлак деб юритилган). Ёш жувонлар биринчи фарзандларини туққунларига қадар парпара ёқали (ёки жимжима тик ёқали) кўйлак кийган. 19-а. охирларида кўкрак бурма аёллар кўйлаклари пайдо бўлди, бундай бичимли кўйлаклар ҳозир ҳам миллий К. сифатида асосий ўрин тутади.
Эркаклар тўғри бичимли кўйлак, яктак, тўн, чакмон кийган. Тўнлар авра-астарли ёки пахта солиб қавилган, олди очиқ, узун бўлган. Астарли тўнлар баъзи хрлларда калта ва кенг енглик қилиб ҳам тикилган. Тўнлар авраси беқасам, кимхоб, бахмал, шойи, қора сатин, чит ва б. матолардан, астари чит ёки сатиндан тикилган. Турли вилоятларда турлича тўнлар кийилган. Бухоро, Самарқанд, Шаҳрисабз ва б. жойларда тўнлар қимматбаҳо матолардан тикилиб, ёкаси, этаги, енг учларига турли хил рангдаги зар ипларда кашта тикиб, атрофларига тошлар қадаб безатилган. Бундай тўнларни хон ва амирлар бой ва амалдорларга яхши хизматлари эва-зига инъом этишган. Умуман ҳурматли кишилар — устозлар, қудалар, куёвлар ва ш.к.га тўн кийгазиш удуми ҳоз. кўнгача сақланган.
Аслзодаларнинг байрам К.ларида белбоғ — камарлари тўқали, бахмалдан тайёрланган ёки зардўзи кашталар б-н тикиб безатилган. Кундалик К.лар устидан узун қўшоқ ва чорси қийиклар б-н боғланган. Эркаклар иштони кенг, узун бўлиб, почаси томон торайиб борган. Бош К.лардан дўппи, кулоҳ кийилган, устидан салла ўралган, (аслзодаларнинг бош К.лари зар ва кумуш иплар б-н безатилган). Қиш фаслида мўйнали телпаклар кийишган.
Ўзбек халқи орасида энг кўп тарқалган енгил бош К. дўппидир. Асосан, бахмал, сидирға шойи, сатин каби матоға ип, ипак, зар б-н кашта тикиб тайёрланган.
Оёқ К.ларидан узун қўнжли, пошнасиз, таг чарми юмшоқ бўлган кавуш б-н кийиладиган маҳси, зодагонлар орасида уч қисми қайрилган баланд пошнали этик кийиш урф бўлган.
Аёллар К.лари кўйлак, лозим, камзул, нимча ва ш. к. тўғри бичимли бўлган. Аёллар лозими кенг, узун, паст (поча)га томон торайиб борувчи шаклда бўлиб, очиқ рангли матолардан тикилган. Лозимнинг почаси жияклар б-н безатилган. Келинчаклар ўзгача жияк тақишган. Бош К. сифатида асосан рўмол ўралган. Ёши ва мавкеига, оилавий аҳволига қараб турли хил рўмол — дока рўмол, шол рўмол, ғижим рўмол ва б. хил рўмоллар ўралган, ўралиш усули ҳам турлича бўлган. Қизлар учун қулай бош К. дўппи ҳисобланган. Дўппилардан ироқи чоргул, йўрмадўзи, мунчоқ гулли, зардўзи, ироқи дўппилар машҳур. Бош К.лари устидан чиройли нақшлар б-н безатилган тиллақош, бўйинга уларга мос бўйинтумор, зебигардон, қўлга билагузук, узук ва б. тақинчоқлар тақилган. Аёллар одми матодан тикиладиган, аёл қоматига ёпишиб, кўйлак этагидан бир оз юқорироқ турадиган авра-астарли пахталик чопон ҳам кийишган. Чопоннинг ёқа ўймаси чуқурроқ, бағри тугмачасиз бўлган. Аёллар шариатга кўра, бегона кишилардан ўз юзларини яширишган. Шунинг учун улар чодра, кейинчалик паранжи ёпинишган.
Болалар К.и, асосан, катталар К.и шаклини такрорлайди. Чақалоқнинг биринчи К.и «чилла кўйлак» бўлган. 2—3 ёшидан бошлаб кўйлак-иштон, чопонча кийдирилган. Бола 6—7 ёшга киргандан сўнг унинг К. и катталар К. и бичимида тикилган.
Айрим уруғ, туман, вилоятларнинг К.лари (дўппи, рўмол, чопон ва б.)да ва унинг безакларида ҳам фарқ бўлади. Вилоятлардаги аҳолининг кундалик К.ларигина эмас, байрам К.лари ҳам фарқланган. Зарафшон водийси аёлларининг яланг қават делегай, румчаси, тошкентликларнинг мурсаги, Шаҳрисабзнинг калтачаси байрам ва тантаналарда кийиладиган кишилик либослари ҳисобланган.
19-а. охири — 20-а. бошларида қарийб барча вилоятларда камзул, нимча урф бўлди, бироқ турли вилоятлардаги хотин-қизлар уларни ўзига хос безаклар б-н бойитишган. Ҳоз. такомиллашган К.ларда ҳам мана шу ўзига хосликни фарклаш мумкин.
19-а.нинг 80-й.ларигача К.лар тўғри бичимли шаклни сақлаган. К. шакллари миллий йўл-йўл, сидирға ва гулли матолар б-н мослашган, олди, этаги, енг учи, ёқаси гулли жияклар б-н ҳошияланган.
80—90-й.ларда бой хонадонларнинг К.ларида қоматга мослаб бичиш каби нафис ўзгариш кузатилади. Шу даврда урф бўлган бурама (кокеткали —кўкрак бурма) кўйлаклар ҳоз. кунда ҳам барча ўзбек аёллар кўйлагининг асосини ташкил қилади. Шунингдек, рус ва татарлар К. и таъсирида бичимнинг қоматга мос шакли юзага келди, бичим мураккаблашди, бироқ кенг омма орасидаги К. шакли кам ўзгаришларга учради, аввалгидек эркин тўғри бичимли шакл сақланиб қолди. Ўзбек миллий К.лари бичими, асосан, 3 турга бўлинган: Бухоро — Самарқанд; Фарғона — Тошкент; Хоразм турлари. Бу турлар бичимининг кенг-торлиги, енгининг узун-қисқалиги ва б. б-н бир-биридан фарқ қилади.
20-а.нинг 20—30-й.ларида К. бичими ўзаро бир-бирига яқин бўлган 2 йўналишда ўзгариб борди. Ўзбекистон шаҳар ва қишлоқларида европача бичимда тикилган К.-бош расм бўла бошлади. Миллий К.га европа К. хусусиятларининг киритилиши миллий кўйлакни шим б-н, аёллар кўйлакларини нимча б-н кийилишига олиб келди. К.даги аввалги уйғунлик йўқолди. Бу тарихан ҳаёт шароитининнг ўзгариши ва оммавий саноат и.ч.нинг ҳунармандликдан устунлиги туфайли келиб чикди. Шу б-н бирга қадимдан иқлим ва ижтимоий ҳаёт шароитлари белгилаган миллий К. шакллари ҳам ўсиб борди. Миллий бичимдаги К.лар қоматнинг нисбатларига яқинлашди, аёл кўйлаклари торайиб ва калталашиб борди, илгарироқ юзага келган кўкрак бурма (кокеткали) ва қайтарма ёқали кўйлаклар ҳаётга муқим кириб борди, енги калталашди. Рўмол б-н бир қаторда бош К. сифатида чиройли дўппилар кенг тарқалди.
Эркакларнинг иш К. ида ҳам ўзгаришлар бўлди. Умуман олганда, оммавий миллий К. таркибига кура соддароқ ва чиройли бўлиб борди.
40—50-й.лар бошида К. санъатида аввалгидек 2 йўналиш кузатилади. К.нинг умум европа шакли қоматнинг қатъийлиги ва нисбатлар муносабатининг умумийлиги б-н белгиланди: эркаклар К.ини тўғри елкали қоматга мосланган пиджак, кенг шимлар, аёллар кўйлагини тўғри елкали эркин кесма лиф, этакка томон кенгайган юбка ташкил этди.
50-й.ларнинг ўртасида К.ни моделлашда янги хусусиятлар юзага келди. К. қоматга тўлиғича мосланди, қоматга майин ёпишиб, оқувчан қомат чизиғини ҳосил қилди. Бироқумумий йўналиш б-н бирга миллий К. ҳам урфдан қолмади. Унинг ўзига хослиги шаклида ва миллий мато колоритида намоён бўлди. Бу жиҳатдан аёлларнинг кенг ёзги кўйлаги ва эркакларнинг ишчи К.и диққатга сазовор. Кекса одамлар орасида тўннинг сакланиб қолиши анъанавий тус олди. Моделлар уйининг ишга тушиши (1949) б-н андазалаш санъати юзага келди. Миллийликни сақлаган ҳолда К.нинг умумий шакли йил сайин кенг тарқала борди.
Ўзбек К.и ранг-барангликка эга. Унда 19-а. охири — 20-а. бошларида яратилган миллий К. турларини, шунингдек, энг сўнгги андазадаги К. ларни баб-баравар кўриш мумкин. 60-й. лардан ан-дазаларни режалаш бошланди. Рассомлар б-н ҳамкорликда К.ни моделлаш ва лойиҳалаш, андазалаш санъати тараққиёти янги йўлдан бормокда.
Мода йўналиши модельер рассомларнинг энг яхши ютуқларига, асосан, йилнинг маълум мавсумини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилади. Турли касбдаги кишилар учун қулай ишчи К. и яратишга катта аҳамият берилади. Ўзбек модельер рассомлари янги шароитга тўғри келадиган ифодали К. шакллари устида изланмокда.
Шунингдек, халқ орасида муқим сақланган анъанавий миллий К. шакли устида ҳам ишланмокда. 20-а. Бошида юзага келган янги шаклли аёллар кўйлаги айрим қисмларидагина ўзгарди. Анъанавий миллий К.нинг сақланиб қолишида табиий иқлим шароитига мослиги, ҳар бир аёл учун ижро усулининг қулайлиги, бичимининг соддалиги, тикилишининг осонлиги муҳим роль ўйнайди. Ўзбек модельер рассомлари ишларида андазалашда миллийлик ва байналмилал хусусиятлар ўз уйғунлигини топмоқда.
Ад.: Содиқова Н. С, Ўзбек кийими, Т., 2002; Занятия и быт народов Средней Азии, Л., 1971; Абдуллаев Т. А., Хасанова С. А., Одежда ўзбеков (XIX — начало XX в.), Т., 1978; Костюм народов Средней Азии, М., 1979; Сухарева О. А., История среднеазиатского костюма. Самарқанд (2-пол. 19 - нач. 20-в.), М., 1982; Рахимова 3. И., Среднеазиатский женский костюм на миниатюрах Мавераннахра XVI—XVII в. (Культура Среднего Востока), Т., 1990; Ундерова Л. В., Ўзбекская народная одежда конца XIX-XX в., Т., 1994.
Сайёра Маҳкамова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.