Klark
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 440-b. — ziyouz.com
Klark KLARK, elementlar klarki — muayyan tabiiy sistema (Yer pösti, gidrosfera, atmosfera, biosfera, umuman, Yerda yoki samoviy jismlar) tarkibida kimyoviy elementlarning örtaça miqdorini bildiruvçi son. K. massa birligida (%, g/t va h.k.) va atomlar % yoki %p sida ifodalanadi. Yer pöstini taşkil qilgan turli toğ jinslarining kimyoviy tarkibiga qarab ularni 16 km çuqurlikka qadar tarqalganligini hisobga olgan holda ma'lumotlarni umumlaştiriş birinçi marta amerikalik olim F. U. Klark (1847—1931) tomonidan bajarilgan (1889). Yer pösti tarkibidagi kimyoviy elementlarning Klark aniqlagan foiz mikdorini keyinçalik rus olimi A. Ye. Fersman yanada takomillaştirib, uni Klark sonlari yoki klark deb ataşni taklif qildi. Yer pöstida, uning hoz. zamon tuşunçasi böyiça sayyoraning Moxoroviçiç çegarasi (Moxoroviçiç yuzasi)dan yuqori qismi sifatidagi qatlamida elementlarning örtaça mikdori rus olimi A. P. Vinogradov (1962), amerika olimi S. R. Teylor (1964), nemis olimi K. G. Vedepol (1967) tomonidan hisoblab çiqilgan. Elementlar klarkidan foydali kazilma konlarida, toğ jinslarida yoki regionlarda kimyoviy elementlar konsentratsiyasining köp yoki kamligini qiyoslaşda etalon sifatida foydalaniladi. Ba'zida K. termini elementlarning konlarda yoki alohida massiv (hudud)lardagi örtaça mikdori sifatida notöğri talqin etiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЛАРК, элементлар кларки — муайян табиий система (Ер пўсти, гидросфера, атмосфера, биосфера, умуман, Ерда ёки самовий жисмлар) таркибида кимёвий элементларнинг ўртача миқдорини билдирувчи сон. К. масса бирлигида (%, г/т ва ҳ.к.) ва атомлар % ёки %п сида ифодаланади. Ер пўстини ташкил қилган турли тоғ жинсларининг кимёвий таркибига қараб уларни 16 км чуқурликка қадар тарқалганлигини ҳисобга олган ҳолда маълумотларни умумлаштириш биринчи марта америкалик олим Ф. У. Кларк (1847—1931) томонидан бажарилган (1889). Ер пўсти таркибидаги кимёвий элементларнинг Кларк аниқлаган фоиз микдорини кейинчалик рус олими А. Е. Ферсман янада такомиллаштириб, уни Кларк сонлари ёки кларк деб аташни таклиф қилди. Ер пўстида, унинг ҳоз. замон тушунчаси бўйича сайёранинг Мохоровичич чегараси (Мохоровичич юзаси)дан юқори қисми сифатидаги қатламида элементларнинг ўртача микдори рус олими А. П. Виноградов (1962), америка олими С. Р. Тейлор (1964), немис олими К. Г. Ведеполь (1967) томонидан ҳисоблаб чиқилган. Элементлар кларкидан фойдали казилма конларида, тоғ жинсларида ёки регионларда кимёвий элементлар концентрациясининг кўп ёки камлигини қиёслашда эталон сифатида фойдаланилади. Баъзида К. термини элементларнинг конларда ёки алоҳида массив (ҳудуд)лардаги ўртача микдори сифатида нотўғри талқин этилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.