Klassik siyosiy iqtisod maktablari
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 441–442-b. — ziyouz.com
Klassik siyosiy iqtisod maktablari — iqtisodiy ta'limotlar tarixida 17—19-a.larda vujudga kelgan yönalişlar. K.s.i.m. qaraşlari jamiyatning iqtisodiy hayotini dastlabki tizimli örganiş qöllanilgan nazariyalar hisoblanadi. Bu maktablarning yuzaga kelişiga 17-a. oxiri—18-a. davomida kapitalistik iqtisodiy munosabatlarning rivojlanişi va Angliyadagi sanoat inqilobi turtki böldi. Maktablarning klassik deb atalişining sababi şuki, ularning namoyandalari öz asarlarida hozirgi bo-zor iqtisodiyoti asosida yotuvçi qonuniyatlarni örganganlar, bu sohada muhim kaşfiyotlar qilganlar va bu jihatdan ularning qaraşlaridagi ilmiy qoidalar hozirgaça öz ahamiyatini yöqotmagan. Klassik maktab vakillari vujudga kelayotgan yangi jamiyat — kapitalizmni i.ç.ningabadiy va tabiiy şakli, inson tabiati (aqliy egoizm)ga mos tuşuvçi birdan-bir jamiyat sifatida qaraganlar.
Klassik maktab rivojlanişini 4 bosqiçga ajratiş va har bir bosqiçni alohida maktab sifatida qaraş mumkin. Birinçi bosqiç vakillari ingliz iqtisodçisi V. Petti (1623— 87) va fransuz iqtisodçisi P. Buagilber (1646—1714) hisoblanadi. Bu bosqiçda merkantilizm ta'limotining xatolari yoritib beriladi. Kiimatning mehnat nazariyasi ilgari suriladi va har qanday qiymatning manbai va ölçovi tovar mahsuloti yoki boşqa boylikni yaratiş uçun sarflangan mehnat mikdori deb qaraladi. Boylik va farovonlik asosi muomala sohasida emas, i.ç. sohasida yaratilişi körsatiladi. Bu bosqiç 18- a. örtalari va 2-yarmida fransiyalik F. Kene va A. Tyurgolar tomonidan ilgari surilgan fiziokratizm b-n yakunlanadi (q. Fizi-okratlar). 2-bosqiçni ingliz iqtisodçisi A. Smit asarlaridagi iqtisodiy ğoyalar, 3-bosqiçni 19-a.ning 1-yarmida yaşagan fransuz iqtisodçisi J. B. Sey, ingliz iqtisodçilari D. Rikardo, T. Maltus, N. Senior, amerikalik G. Keri asarlarida bayon etilgan qaraşlar taşkil etadi. K.s.i.m.ning rivojidagi 4-bosqiçni J. S. Mill qaraşlari yakunlaydi.
A. Smitning asosiy ğoyalari «yöl bering, ötsinlar, yöl bering, bajarsinlar» (laissez faire, laissez passer) şiorida ifodalangan bölib, u «körinmas qöl» nomini ham olgan. Smitning fikriça, tadbirkorlarning erkin faoliyat yuritişiga qançalik erkinlik berilsa, iqtisodiy rivojlaniş şunçalik jadallaşadi. Smit iqtisodiy faoliyatga tösiq böluvçi asosiy kuç bu — davlat, deb hisoblaydi. Smitning liberal qaraşlari Yevropada, xususan, Angliyada keng ommalaşgan va öşa davr hukumatlari tomonidan liberal qonunlar va qarorlar qabul qilinişiga ilmiy asos bölgan. D. Rikardo qiymatning mehnat nazariyasini rivojlantirib, tovarning qiymatini önga sarflangan mehnat xarajatlari taşkil etadi, degan xulosani beradi. Rikardo kapitalistik i.ç.ning asosida qiymat qonuni yotişini ta'kidlab, boşqa iqtisodiy kategoriyalarni ana şu qonönga boğlab örganadi.
Fransuz iqtisodçisi J. B. Sey (1767—1832) ğoyalarida iqtisodiyotdagi töla erkinlik şaroitidagina i.ç. omillari (mehnat, kapital va yer)dan eng samarali foydalaniş mumkinligi va sinflar örtasidagi munosabatlar uyğunlaşuvi ilgari suriladi. Seyning eng muhim kaşfiyotlaridan biri «Sey qonuni» — «bozor qonuni» yoki «sotiş nazariyasi» hisoblanadi.
Ingliz iqtisodçisi T. R. Maltus (1766—1834) iqtisodiy ösiş va aholi köpayişi örtasidagi aloqadorlik muammolarini xal etişgauringan. Iqtisodiy liberalizm konsepsiyasi tan olingan holda aholi ösişi va moddiy ne'matlar (tirikçilik vositalari) yaratilişi örtasida katta farq bor, aholi «geometrik», ne'matlar «arifmetik» progressiyalarda ösadi, degan «nufus nazariyasi» ilgari suriladi. Klassik maktab ğoyalarini boyitişga ingliz N. Senior (1790—1864), fransuz F. Bastia (1801 — 1850), amerikalik G. Keri (1793—1879) katta hissa qöşdilar.
Ingliz iqtisodçisi J.S.Mill (1806—73) klassik maktabning sönggi namoyandalaridan biri sifatida D. Rikardo ğoyalarini rivojlantirdi, 1-öringa «i.ç. qonunlari»ni qöydi, bu masalani «taqsimot qonunlari»ga qarama-qarşi deb bildi.
19-a. oxirlarida klassik siyosiy iqtisod maktablariga muqobil iqtisodiy ğoyalar paydo böla boşladi, klassik maktabning bir qança qonunqoidalari yangi şaroitlarga moslaştirilgan holda neoklassik qaraşlarda öz aksini topdi (q. Neoklassik iqtisodiy nazariya).
Ad.: Razzoqov A. va b., Iqtisodiy ta'limotlartarixi, T., 1997; Mayburd Ye. I., Vvedeniye v istoriyu ekonomiçeskoy misli, M., 1996; Yadgarov Ya. S, Istoriya ekonomiçeskix uçeniy, M., 1999.
Abduxalil Razzoqov, Ne'mat Xolmatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЛАССИК СИЁСИЙ ИҚТИСОД МАКТАБЛАРИ — иқтисодий таълимотлар тарихида 17—19-а.ларда вужудга келган йўналишлар. К.с.и.м. қарашлари жамиятнинг иқтисодий ҳаётини дастлабки тизимли ўрганиш қўлланилган назариялар ҳисобланади. Бу мактабларнинг юзага келишига 17-а. охири—18-а. давомида капиталистик иқтисодий муносабатларнинг ривожланиши ва Англиядаги саноат инқилоби туртки бўлди. Мактабларнинг классик деб аталишининг сабаби шуки, уларнинг намояндалари ўз асарларида ҳозирги бо-зор иқтисодиёти асосида ётувчи қонуниятларни ўрганганлар, бу соҳада муҳим кашфиётлар қилганлар ва бу жиҳатдан уларнинг қарашларидаги илмий қоидалар ҳозиргача ўз аҳамиятини йўқотмаган. Классик мактаб вакиллари вужудга келаётган янги жамият — капитализмни и.ч.нингабадий ва табиий шакли, инсон табиати (ақлий эгоизм)га мос тушувчи бирдан-бир жамият сифатида қараганлар.
Классик мактаб ривожланишини 4 босқичга ажратиш ва ҳар бир босқични алоҳида мактаб сифатида қараш мумкин. Биринчи босқич вакиллари инглиз иқтисодчиси В. Петти (1623— 87) ва француз иқтисодчиси П. Буагильбер (1646—1714) ҳисобланади. Бу босқичда меркантилизм таълимотининг хатолари ёритиб берилади. Кииматнинг меҳнат назарияси илгари сурилади ва ҳар қандай қийматнинг манбаи ва ўлчови товар маҳсулоти ёки бошқа бойликни яратиш учун сарфланган меҳнат микдори деб қаралади. Бойлик ва фаровонлик асоси муомала соҳасида эмас, и.ч. соҳасида яратилиши кўрсатилади. Бу босқич 18- а. ўрталари ва 2-ярмида франциялик Ф. Кенэ ва А. Тюрголар томонидан илгари сурилган физиократизм б-н якунланади (қ. Физи-ократлар). 2-босқични инглиз иқтисодчиси А. Смит асарларидаги иқтисодий ғоялар, 3-босқични 19-а.нинг 1-ярмида яшаган француз иқтисодчиси Ж. Б. Сэй, инглиз иқтисодчилари Д. Рикардо, Т. Мальтус, Н. Сениор, америкалик Г. Кэри асарларида баён этилган қарашлар ташкил этади. К.с.и.м.нинг ривожидаги 4-босқични Ж. С. Милль қарашлари якунлайди.
А. Смитнинг асосий ғоялари «йўл беринг, ўтсинлар, йўл беринг, бажарсинлар» (laissez faire, laissez passer) шиорида ифодаланган бўлиб, у «кўринмас қўл» номини ҳам олган. Смитнинг фикрича, тадбиркорларнинг эркин фаолият юритишига қанчалик эркинлик берилса, иқтисодий ривожланиш шунчалик жадаллашади. Смит иқтисодий фаолиятга тўсиқ бўлувчи асосий куч бу — давлат, деб ҳисоблайди. Смитнинг либерал қарашлари Европада, хусусан, Англияда кенг оммалашган ва ўша давр ҳукуматлари томонидан либерал қонунлар ва қарорлар қабул қилинишига илмий асос бўлган. Д. Рикардо қийматнинг меҳнат назариясини ривожлантириб, товарнинг қийматини ўнга сарфланган меҳнат харажатлари ташкил этади, деган хулосани беради. Рикардо капиталистик и.ч.нинг асосида қиймат қонуни ётишини таъкидлаб, бошқа иқтисодий категорияларни ана шу қонўнга боғлаб ўрганади.
Француз иқтисодчиси Ж. Б. Сэй (1767—1832) ғояларида иқтисодиётдаги тўла эркинлик шароитидагина и.ч. омиллари (меҳнат, капитал ва ер)дан энг самарали фойдаланиш мумкинлиги ва синфлар ўртасидаги муносабатлар уйғунлашуви илгари сурилади. Сэйнинг энг муҳим кашфиётларидан бири «Сэй қонуни» — «бозор қонуни» ёки «сотиш назарияси» ҳисобланади.
Инглиз иқтисодчиси Т. Р. Мальтус (1766—1834) иқтисодий ўсиш ва аҳоли кўпайиши ўртасидаги алоқадорлик муаммоларини хал этишгауринган. Иқтисодий либерализм концепцияси тан олинган ҳолда аҳоли ўсиши ва моддий неъматлар (тирикчилик воситалари) яратилиши ўртасида катта фарқ бор, аҳоли «геометрик», неъматлар «арифметик» прогрессияларда ўсади, деган «нуфус назарияси» илгари сурилади. Классик мактаб ғояларини бойитишга инглиз Н. Сениор (1790—1864), француз Ф. Бастиа (1801 — 1850), америкалик Г. Кэри (1793—1879) катта ҳисса қўшдилар.
Инглиз иқтисодчиси Ж.С.Милль (1806—73) классик мактабнинг сўнгги намояндаларидан бири сифатида Д. Рикардо ғояларини ривожлантирди, 1-ўринга «и.ч. қонунлари»ни қўйди, бу масалани «тақсимот қонунлари»га қарама-қарши деб билди.
19-а. охирларида классик сиёсий иқтисод мактабларига муқобил иқтисодий ғоялар пайдо бўла бошлади, классик мактабнинг бир қанча қонунқоидалари янги шароитларга мослаштирилган ҳолда неоклассик қарашларда ўз аксини топди (қ. Неоклассик иқтисодий назария).
Ад.: Раззоқов А. ва б., Иқтисодий таълимотлартарихи, Т., 1997; Майбурд Е. И., Введение в историю экономической мысли, М., 1996; Ядгаров Я. С, История экономических учений, М., 1999.
Абдухалил Раззоқов, Неъмат Холматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.