Klimaks
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 449–450-b. — ziyouz.com
Klimaks (yun. klimakter — zinapoya), klimakteriya davri — jinsiy faoliyatning susayib, keksaya boriş davriga ötiş pallasi. Ayollarda xam, erkaqlarda ham kuzatiladi. K.ning yuzaga kelişi jinsiy bezlar faoliyatining susayişi b-n birga organizmda vaqtinça röy beradigan özgarişlarga asoslangan. K.da ayollarning hayz körişi özgaradi; gipotalamus — gipofiz — tuxumdonlarda funksional özgarişlar vujudga keladi. Hayz qoni töxtab-töxtab keladi, ba'zan köp va uzoq ketib, nihoyat butunlay töxtaydi (menopauza). Yurak-tomir va nerv sistemasining funksiyasi böziladi: boşiga qon köp kelib, yuzi qizaradi, badani avval qizib, keyin junjiydi va sovuq ter bosadi, halloslaydi, quloği şanğillaydi; ayol salga qözğaluvçan yoki mayus böladi, xotirasi pasayadi, sababsiz betoqat böladi, boşi oğriydi, uyqusi böziladi va h.k. Ba'zan yuragi öynaydi, yurak sohasida oğriq seziladi. K.da paydo böladigan alomatlar organizmning umumiy holatiga bogliq. Köpçilik ayollarda sezilarsiz ötişi, bu ularning umumiy ahvoliga ta'sir etmasligi ham mumkin. K. davri oğirroq keçganida qalqonsimon bez faoliyati (yurak öynaşi, qöl qaltiraşi) va moddalar almaşinuvining buzilişi (ayol semirib yoki juda ozib ketadi), ruhiy iztirob, xayajonlaniş, nevroz, psixopatiya va b. xrlatlar kuzatiladi.
K., odatda, 45—50 yoşlarda boşlanadi, u odatdagidan ertaroq (40 yoşgaça — erta K.) yoki keçroq (55 dan keyin — keçikkan K.) röy berişi ham mumkin. Bu mehnat, turmuş tarzi, iqlim şaroiti hamda irsiy xususiyatlarga, şuningdek, ayolning yetuklik davri qanday ötganligiga (abort, tuğiş, jinsiy hayoti va b.) boğliq. K. davrini ötkazayotgan ayol ba'zan böyida bölib tuğişi ham mumkin. Erkaqlarda K. bir qadar keçroq— 60 yoşlarda kuzatiladi; neyro-gumoral özgarişlar, yurak sohasida oğriq, xotira va iş qobiliyatining pasayişi, uyqusizlik va b. noxuş alomatlar paydo böladi. K., erkak yo ayol organizmida keçişidan qat'i nazar, unga xos dastlabki alomatlar paydo bölişi b-n vraçga uçraşiş va tegişli maslahatlar oliş zarur. D a v o s i : mehnat va dam olişni töğri yölga qöyiş, miriqib uxlaş, suv muolajalari, badan tarbiya; dori-darmonlar — gormonlar, vitaminlar va b. buyuriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КЛИМАКС (юн. klimakter — зинапоя), климактерия даври — жинсий фаолиятнинг сусайиб, кексая бориш даврига ўтиш палласи. Аёлларда хам, эркақларда ҳам кузатилади. К.нинг юзага келиши жинсий безлар фаолиятининг сусайиши б-н бирга организмда вақтинча рўй берадиган ўзгаришларга асосланган. К.да аёлларнинг ҳайз кўриши ўзгаради; гипоталамус — гипофиз — тухумдонларда функционал ўзгаришлар вужудга келади. Ҳайз қони тўхтаб-тўхтаб келади, баъзан кўп ва узоқ кетиб, ниҳоят бутунлай тўхтайди (менопауза). Юрак-томир ва нерв системасининг функцияси бўзилади: бошига қон кўп келиб, юзи қизаради, бадани аввал қизиб, кейин жунжийди ва совуқ тер босади, ҳаллослайди, қулоғи шанғиллайди; аёл салга қўзғалувчан ёки маъюс бўлади, хотираси пасаяди, сабабсиз бетоқат бўлади, боши оғрийди, уйқуси бўзилади ва ҳ.к. Баъзан юраги ўйнайди, юрак соҳасида оғриқ сезилади. К.да пайдо бўладиган аломатлар организмнинг умумий ҳолатига боглиқ. Кўпчилик аёлларда сезиларсиз ўтиши, бу уларнинг умумий аҳволига таъсир этмаслиги ҳам мумкин. К. даври оғирроқ кечганида қалқонсимон без фаолияти (юрак ўйнаши, қўл қалтираши) ва моддалар алмашинувининг бузилиши (аёл семириб ёки жуда озиб кетади), руҳий изтироб, хаяжонланиш, невроз, психопатия ва б. хрлатлар кузатилади.
К., одатда, 45—50 ёшларда бошланади, у одатдагидан эртароқ (40 ёшгача — эрта К.) ёки кечроқ (55 дан кейин — кечиккан К.) рўй бериши ҳам мумкин. Бу меҳнат, турмуш тарзи, иқлим шароити ҳамда ирсий хусусиятларга, шунингдек, аёлнинг етуклик даври қандай ўтганлигига (аборт, туғиш, жинсий ҳаёти ва б.) боғлиқ. К. даврини ўтказаётган аёл баъзан бўйида бўлиб туғиши ҳам мумкин. Эркақларда К. бир қадар кечроқ— 60 ёшларда кузатилади; нейро-гуморал ўзгаришлар, юрак соҳасида оғриқ, хотира ва иш қобилиятининг пасайиши, уйқусизлик ва б. нохуш аломатлар пайдо бўлади. К., эркак ё аёл организмида кечишидан қатъи назар, унга хос дастлабки аломатлар пайдо бўлиши б-н врачга учрашиш ва тегишли маслаҳатлар олиш зарур. Д а в о с и : меҳнат ва дам олишни тўғри йўлга қўйиш, мириқиб ухлаш, сув муолажалари, бадан тарбия; дори-дармонлар — гормонлар, витаминлар ва б. буюрилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.