Klounada

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 454-b. — ziyouz.com

Klounada (ing. clown, lot. colonus — qöpol odam) — sirk janri, ekssentrika, buffonada, grotesk, taqlid vositalari asosida komik obraz yaratiş san'ati. Uning eng yaxşi namunalari ijtimoiy ahamiyatga ega bölib, hayotning salbiy tomonlarini foş etadi. K.lik san'atiga harakatning sözga nisbatan ustunligi, voqeani börttirib körsatiş, sirkning badiiy ifoda vositalaridan keng foydalaniş kabi xususiyatlar xosdir. K. şartli ravişda uçta asosiy yönaliş (pantomima, söz va musiqali K.)ga bölinadi.

Sirkning alohida janri sifatida K. 19-a.ning 1-çoragida şakllangan. Birinçi maşhur kloun J. B. Oriol bölgan (Olimpiya teatr-sirki, 1834 i.). Yevropa va rus sirkida hajviy, kulgili, hazilmutoyibali köriniş va sahnalarni bajaruvçilar Beliy kloun va Rijiy kloun deb yuritilgan.

Özbekistonga K. san'ati 19-a.ning oxirlarida kirib keldi. Gastrolga kelgan sirk jamoalarida tomoşalar klounlar tomonidan turli qiziqçilik, fars, pantomimalar b-n bezab körsatilgan va ular mahalliy tomoşabinlarda katta qiziqiş uyğotgan. An'anaviy özbek teatri aktyorlari — masxaraboz va qiziqçilar sirk klounlari b-n ijodiy aloqa örnatganligi natijasida ularning repertuari zamonaviy K.lar b-n boyidi va ular sirk maydoniga qadam qöydilar. Yusufjon qiziq Şakarjonov, Usmon qori Raimbekov, Orifjon Toşmatov, Zokirjon Ovulov, Ibrohim qiziq Teşaboyev va b. Ular rus klounlaridan köçirma qilmay, balki ijodiy yondaşganlar. Natijada önlab yaxşi tanilgan sirk K.lari asosida milliy K. namunalari («Asalari», «Durbin», «Şayton», «Sartaroş», «Aka-uka», «Boks» va b.) yaratilgan. Özbek K.si asta-sekin dorbozlar san'atiga xam singib bordi.

20-a.da özbek K.sining rivojlanişiga K. Zarifov, M. Zarifova, A. Yusupov, O. Toşkanboyev, E. Parpiyev, N. Nurmatov, G. Zastavnikov, X. Musin, F. Şarifboyev, N. Hakimovlar katta hissa qöşişgan. Ular masxaraboz va qiziqçilik an'analarini zamonaviy sirk b-n uzviy boğlab, özbek K.sining eng yaxşi namunalarini yaratişdi va ularni jahon sirki maydoniga olib çiqişdi. Hozirgi kunda K. janrida J. Toşkanboyev, U. Zarifov, F. Qoraboyev va b. samarali ijod qilmokdalar. Milliy K.lar xalq an'anaviy sirk guruhlari dasturidan ham örin olgan. Sirk masxarabozlarining sahnaviy çiqiş matni ham K. deb yuritiladi.

Pölat Toşkanboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЛОУНАДА (инг. clown, лот. colonus — қўпол одам) — цирк жанри, эксцентрика, буффонада, гротеск, тақлид воситалари асосида комик образ яратиш санъати. Унинг энг яхши намуналари ижтимоий аҳамиятга эга бўлиб, ҳаётнинг салбий томонларини фош этади. К.лик санъатига ҳаракатнинг сўзга нисбатан устунлиги, воқеани бўрттириб кўрсатиш, циркнинг бадиий ифода воситаларидан кенг фойдаланиш каби хусусиятлар хосдир. К. шартли равишда учта асосий йўналиш (пантомима, сўз ва мусиқали К.)га бўлинади.

Циркнинг алоҳида жанри сифатида К. 19-а.нинг 1-чорагида шаклланган. Биринчи машҳур клоун Ж. Б. Ориоль бўлган (Олимпия театр-цирки, 1834 и.). Европа ва рус циркида ҳажвий, кулгили, ҳазилмутойибали кўриниш ва саҳналарни бажарувчилар Белий клоун ва Рижий клоун деб юритилган.

Ўзбекистонга К. санъати 19-а.нинг охирларида кириб келди. Гастролга келган цирк жамоаларида томошалар клоунлар томонидан турли қизиқчилик, фарс, пантомималар б-н безаб кўрсатилган ва улар маҳаллий томошабинларда катта қизиқиш уйғотган. Анъанавий ўзбек театри актёрлари — масхарабоз ва қизиқчилар цирк клоунлари б-н ижодий алоқа ўрнатганлиги натижасида уларнинг репертуари замонавий К.лар б-н бойиди ва улар цирк майдонига қадам қўйдилар. Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, Усмон қори Раимбеков, Орифжон Тошматов, Зокиржон Овулов, Иброҳим қизиқ Тешабоев ва б. Улар рус клоунларидан кўчирма қилмай, балки ижодий ёндашганлар. Натижада ўнлаб яхши танилган цирк К.лари асосида миллий К. намуналари («Асалари», «Дурбин», «Шайтон», «Сартарош», «Ака-ука», «Бокс» ва б.) яратилган. Ўзбек К.си аста-секин дорбозлар санъатига хам сингиб борди.

20-а.да ўзбек К.сининг ривожланишига К. Зарифов, М. Зарифова, А. Юсупов, О. Тошканбоев, Э. Парпиев, Н. Нурматов, Г. Заставников, X. Мусин, Ф. Шарифбоев, Н. Ҳакимовлар катта ҳисса қўшишган. Улар масхарабоз ва қизиқчилик анъаналарини замонавий цирк б-н узвий боғлаб, ўзбек К.сининг энг яхши намуналарини яратишди ва уларни жаҳон цирки майдонига олиб чиқишди. Ҳозирги кунда К. жанрида Ж. Тошканбоев, У. Зарифов, Ф. Қорабоев ва б. самарали ижод қилмокдалар. Миллий К.лар халқ анъанавий цирк гуруҳлари дастуридан ҳам ўрин олган. Цирк масхарабозларининг саҳнавий чиқиш матни ҳам К. деб юритилади.

Пўлат Тошканбоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.