Koagulyatsiya
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 457–458-b. — ziyouz.com
Koagulyatsiya (lot. coagulum — quyqa, coagulatio — iviş, quyuqlaniş) — dispers, ayniqsa, kolloid sistemalarda zarraçalarning özaro birlaşib yiriklaşgan agregatlar hosil qilişi. K. oxirigaça borsa, loyqa hosil bölib, agregatlar çökadi yoki yuqori qatlam hosil qiladi. Kolloid sistema tiniklaşadi. Ayrim holda K. natijasida ğovak fazaviy butun sistema böyiça tarqalgan koagulyatsion (gel) struktura hosil qiladi. K. natijasida sistemaning rangi özgaradi yoki u loyqalanadi. K.ga adsorbsion kuçlar (minimumga intiliş) sabab böladi. Elektrostatik kuçlar (bir xil zaryadlangan zarraçalarning bir-biridan itarilişi) esa unga qarşilik qiladi. K. dispers sistemaning termodinamik beqarorligini namoyiş etişidir. K. 2 bosqiçda sodir böladi: 1) agregativ barqarorlikning yöqolişi va zarraçalarning birlaşişi (ya ş i r i n K.); 2) hosil bölgan zarraçalar agregatlarining çökişi (yoki qalqib yuzaga çiqişi) — o ç i q K. Agar K. öz-özidan sodir bölsa, avtokoagulyatsiya deyiladi. Odatda, K. fizik yoki kimyoviy ta'sir natijasida röy beradi: elektrolitlar va noelektrolitlar elektr maydoni, harorat, yoruğlik, yuqori çastotali elektromagnit tebranişlari, keskin siljitiş yoki aralaştiriş, dispers muhitning özgarişi va b. K.ga sabab bölişi mumkin. Elektrolitlar ta'sirida K. sodir bölişi borasida bir neçta qoidalar mavjud; 1) elektrolitning K.ga sabab böladigan minimal konsentratsiyasi — K. çegarasi. U loyqalanişning çökma hosil bölişi yoki rang özgarişining boşlanişi b-n aniqlanadi; 2) kolloid zarraça zaryadiga qarama-qarşi zaryad saqlovçi elektrolit ioni K.ga sabab bölişi mumkin; zaryadi qança yuqori bölsa, uning koagulyatsion qobiliyati şunça köp böladi (Şulse — Gardi qonuni); 3) organik ionlarda ularning adsorbsiyalaniş qobiliyati ortişi b-n K. hodisasi kuçayadi.
K. hodisasi tabiatda va turmuşda keng tarqalgan. Tuproq zarraçalarining katta-kiçikligi, oqar suvlarning tiniq yoki loyqa bölişi ham K.ga boğliq. K. oziq-ovqat, dorişunoslik, kimyo, lok-böyoq sanoatida keng qöllaniladi. K. tabiatda ham keng tarqalgan, mas, qonning ivişi, oqsillar K.si va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОАГУЛЯЦИЯ (лот. coagulum — қуйқа, coagulatio — ивиш, қуюқланиш) — дисперс, айниқса, коллоид системаларда заррачаларнинг ўзаро бирлашиб йириклашган агрегатлар ҳосил қилиши. К. охиригача борса, лойқа ҳосил бўлиб, агрегатлар чўкади ёки юқори қатлам ҳосил қилади. Коллоид система тиниклашади. Айрим ҳолда К. натижасида ғовак фазавий бутун система бўйича тарқалган коагуляцион (гель) структура ҳосил қилади. К. натижасида системанинг ранги ўзгаради ёки у лойқаланади. К.га адсорбцион кучлар (минимумга интилиш) сабаб бўлади. Электростатик кучлар (бир хил зарядланган заррачаларнинг бир-биридан итарилиши) эса унга қаршилик қилади. К. дисперс системанинг термодинамик беқарорлигини намойиш этишидир. К. 2 босқичда содир бўлади: 1) агрегатив барқарорликнинг йўқолиши ва заррачаларнинг бирлашиши (я ш и р и н К.); 2) ҳосил бўлган заррачалар агрегатларининг чўкиши (ёки қалқиб юзага чиқиши) — о ч и қ К. Агар К. ўз-ўзидан содир бўлса, автокоагуляция дейилади. Одатда, К. физик ёки кимёвий таъсир натижасида рўй беради: электролитлар ва ноэлектролитлар электр майдони, ҳарорат, ёруғлик, юқори частотали электромагнит тебранишлари, кескин силжитиш ёки аралаштириш, дисперс муҳитнинг ўзгариши ва б. К.га сабаб бўлиши мумкин. Электролитлар таъсирида К. содир бўлиши борасида бир нечта қоидалар мавжуд; 1) электролитнинг К.га сабаб бўладиган минимал концентрацияси — К. чегараси. У лойқаланишнинг чўкма ҳосил бўлиши ёки ранг ўзгаришининг бошланиши б-н аниқланади; 2) коллоид заррача зарядига қарама-қарши заряд сақловчи электролит иони К.га сабаб бўлиши мумкин; заряди қанча юқори бўлса, унинг коагуляцион қобилияти шунча кўп бўлади (Шульце — Гарди қонуни); 3) органик ионларда уларнинг адсорбцияланиш қобилияти ортиши б-н К. ҳодисаси кучаяди.
К. ҳодисаси табиатда ва турмушда кенг тарқалган. Тупроқ заррачаларининг катта-кичиклиги, оқар сувларнинг тиниқ ёки лойқа бўлиши ҳам К.га боғлиқ. К. озиқ-овқат, доришунослик, кимё, лок-бўёқ саноатида кенг қўлланилади. К. табиатда ҳам кенг тарқалган, мас, қоннинг ивиши, оқсиллар К.си ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.