Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kobalt

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 458–459-b. — ziyouz.com

    Kobalt (Cobaltum), Co — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 27, at.m. 58,9332. K. metalini ilk bor 1735 y.da şved kimyogari Yu. Brand rudalardan ajratib olgan. Uzoq, vaqtgaça K.ni rudadan ajratib oliş mumkin bölmagan, şuning uçun Kobold deb atalgan (nem. Kobold toğ va konlarda yaşaydigan jin demakdir; metall K. nomi şundan olingan).

    Tabiatda 2 ta barqaror izotopdan taşkil topgan: 59So (99,83%) va 57So (0,17%). Oksidlaniş darajasi +2 va +3, goho +1, +4 va +5; Sun'iy radioaktiv izotoplaridan I1So(T]/2=5,27 y.) muhim ahamiyatga ega. Poling böyiça elektromanfiyligi 1,9; atom radiusi 0,125 nm. K. massa jihatidan yer pöstining 4-10~3% ini taşkil qiladi, okean suvlaridagi mikdori 0,005 mg/l. 30 ga yaqin minerallari bor. Eng muhimlari: karrolit CuCo2S4, linneit Co3S4, kobaltin CoAsS, safflorit (CoFe)As2, skutterudit CoAs3, şmaltin CoAs2, absolin Co3O4-mMnO2 pN2O, eritin Co3(AsO4)2-8H2O, sfero-kobaltit SoSO3 va h.k. Sof. K. rudalari juda kam. K., asosan, mis, nikel, kumuş, temir, margimuş, marganets b-n birikma holida uçraydi. K. — kumuşsimon oq, qizğişoçsariq rangda tovlanadigan metall. Suyuqlaniş t-rasi 1494°, kaynaş t-rasi 2960°, ziçligi 8,90 g/sm3. Ferromagnit xossasiga ega. Brenel böyiça qattiqligi 470—1230 MPa. Ziçjoylaşgan K. havo ta'siriga çidamli, 300° da oksid parda b-n qoplanadi, kukun holdagi K. havoda öz-özidan alangalanadi. Suv, işqor, karbonat kislota b-n reaksiyaga kirişadi. Ftorid kislota hatto qizdirilganda ham unga ta'sir qilmaydi, tutunlanuvçi nitrat kislota K.ning faolligini susaytiradi (oksidlaydi). Oddiy xaroratda galogenlar (Ğ dan taşqari) b-n birikmalar hosil qiladi. Öyuvçi işqorlar K. eritmalariga ta'sir ettirilganda havorang So(ON)2 çökmaga töşadi, havo ta'sirida esa u So(ON)3 ga ötadi. K. anorganik va organik birikmalar b-n 2 va 3 valentli kompleks birikmalar, köpgina metallar b-n qotişmalar hosil qiladi. K. metalini K. rudalaridan ajratib oliş uçun dastlab rudalarni oksidlovçi şaroitda maxsus peçlarda kuydirib eruvçan holga ötkaziladi. K.ni boşqa metallardan tozalaş uçun kimyoviy va gidrometallurgiya usullaridan foydalaniladi. Oxirgi mahsulot sifatida So3O4 olinadi. Uni kömir, vodorod, SO kabi qaytaruvçilar iştirokida qaytarib yoki alyumotermiya va elektroliz usullari b-n metall holidagi K. olinadi.

    Hoz. ajratib olinayotgan K.ning taxminan 65%i maxsus qotişma va pölatlar, 10%i katalizatorlar, 10%i pigmentlar tayyorlaşda qöllaniladi. K. birikmalari rangli şişalar, keramika, organik sintez uçun katalizatorlar olişda, neft va ammiakni tozalaşda, moy böyoqlarni quritişda, çiroyli va turğun emal va böyoqlar, yarimötkazgiçlar (CoSb2, CoSb3) va öta kesgiç asboblar tayyorlaşda işlatiladi. Sönggi yillarda radioaktiv 60So («Kobalt luşkasi») tibbiyotda saraton kasalligini davolaşda qöllanmokda. Hayvonlardagi anemiya kasalligiga qarşi kuraşda ham K.dan foydalaniladi.

    Ad.: Bolşakov K. A., Ximiya i texnologiya kobalta, M., 1981; Borbat V. F., Volkov V. I., Kaza nekiy L. A., Proizvodstvo kobalta iz sulfidnix rud, M., 1983; Axmetov N. S Obşaya i neorganiçeskaya ximiya, M., 1998.

    Saidjamol Eşonxöjayev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КОБАЛЬТ (Cobaltum), Co — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 27, ат.м. 58,9332. К. металини илк бор 1735 й.да швед кимёгари Ю. Бранд рудалардан ажратиб олган. Узоқ, вақтгача К.ни рудадан ажратиб олиш мумкин бўлмаган, шунинг учун Kobold деб аталган (нем. Kobold тоғ ва конларда яшайдиган жин демакдир; металл К. номи шундан олинган).

    Табиатда 2 та барқарор изотопдан ташкил топган: 59Со (99,83%) ва 57Со (0,17%). Оксидланиш даражаси +2 ва +3, гоҳо +1, +4 ва +5; Сунъий радиоактив изотопларидан Ы1Со(Т]/2=5,27 й.) муҳим аҳамиятга эга. Полинг бўйича электроманфийлиги 1,9; атом радиуси 0,125 нм. К. масса жиҳатидан ер пўстининг 4-10~3% ини ташкил қилади, океан сувларидаги микдори 0,005 мг/л. 30 га яқин минераллари бор. Энг муҳимлари: карролит CuCo2S4, линнеит Co3S4, кобальтин CoAsS, саффлорит (CoFe)As2, скуттерудит CoAs3, шмальтин CoAs2, абсолин Co3O4-mMnO2 пН2О, эритин Co3(AsO4)2-8H2O, сферо-кобальтит СоСО3 ва ҳ.к. Соф. К. рудалари жуда кам. К., асосан, мис, никель, кумуш, темир, маргимуш, марганец б-н бирикма ҳолида учрайди. К. — кумушсимон оқ, қизғишочсариқ рангда товланадиган металл. Суюқланиш т-раси 1494°, кайнаш т-раси 2960°, зичлиги 8,90 г/см3. Ферромагнит хоссасига эга. Бренел бўйича қаттиқлиги 470—1230 МПа. Зичжойлашган К. ҳаво таъсирига чидамли, 300° да оксид парда б-н қопланади, кукун ҳолдаги К. ҳавода ўз-ўзидан алангаланади. Сув, ишқор, карбонат кислота б-н реакцияга киришади. Фторид кислота ҳатто қиздирилганда ҳам унга таъсир қилмайди, тутунланувчи нитрат кислота К.нинг фаоллигини сусайтиради (оксидлайди). Оддий хароратда галогенлар (Ғ дан ташқари) б-н бирикмалар ҳосил қилади. Ўювчи ишқорлар К. эритмаларига таъсир эттирилганда ҳаворанг Со(ОН)2 чўкмага тўшади, ҳаво таъсирида эса у Со(ОН)3 га ўтади. К. анорганик ва органик бирикмалар б-н 2 ва 3 валентли комплекс бирикмалар, кўпгина металлар б-н қотишмалар ҳосил қилади. К. металини К. рудаларидан ажратиб олиш учун дастлаб рудаларни оксидловчи шароитда махсус печларда куйдириб эрувчан ҳолга ўтказилади. К.ни бошқа металлардан тозалаш учун кимёвий ва гидрометаллургия усулларидан фойдаланилади. Охирги маҳсулот сифатида Со3О4 олинади. Уни кўмир, водород, СО каби қайтарувчилар иштирокида қайтариб ёки алюмотермия ва электролиз усуллари б-н металл ҳолидаги К. олинади.

    Ҳоз. ажратиб олинаётган К.нинг тахминан 65%и махсус қотишма ва пўлатлар, 10%и катализаторлар, 10%и пигментлар тайёрлашда қўлланилади. К. бирикмалари рангли шишалар, керамика, органик синтез учун катализаторлар олишда, нефть ва аммиакни тозалашда, мой бўёқларни қуритишда, чиройли ва турғун эмаль ва бўёқлар, яримўтказгичлар (CoSb2, CoSb3) ва ўта кесгич асбоблар тайёрлашда ишлатилади. Сўнгги йилларда радиоактив 60Со («Кобальт лушкаси») тиббиётда саратон касаллигини даволашда қўлланмокда. Ҳайвонлардаги анемия касаллигига қарши курашда ҳам К.дан фойдаланилади.

    Ад.: Большаков К. А., Химия и технология кобальта, М., 1981; Борбат В. Ф., Волков В. И., Каза некий Л. А., Производство кобальта из сульфидных руд, М., 1983; Ахметов Н. С Общая и неорганическая химия, М., 1998.

    Саиджамол Эшонхўжаев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.