Kobul

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 461–462-b. — ziyouz.com

Kobul — Afğonistonning poytaxti. Kobul viloyatining ma'muriy markazi. Kobul daryosi vodiysida, örtaça 1820 m balandlikda, Asmon va Şerdarvoza toğlari orasidagi vohada joylaşgan. Iqlimi subtropik kontinental iqlim. Yanv.ning örtaça t-rasi G, iyulniki 26°, yiliga 317 mm yoğin tuşadi. Aholisi 750 ming kişi (2000). Ptolemey asarlarida K. Kobur şaklida uçraydi. Yunon-Baqtriya podşoligi, Kuşon podşoligi, keyinçalik eftaliylar davlati tarkibida bölgan. Eftaliylar davlati tanazzulga uçragaç (6-a.), K.ni buddizm dinidagi mahalliy hokimlar (Kobul şoxlari) idora qilgan. 7-a.da arablar, 9-a.da safforiylar bosib olgan. K. Somoniylar, Ğaznaviylar, Temuriylar davlatlari tarki-biga kirgan. Şahar 1221 y.da Çingizxon qöşinlari tomonidan vayron qilindi. 1504 y. Bobur K.ni özi asos solgan davlatning poytaxtiga aylan-tirdi. 1738 y. Eron şohi Nodirşoh Afşar egalladi. K. 1747 y. Durroniylar davlati tarkibiga qöşib olindi. Temurşoh Durroniy davrida (1773—93) K. poytaxtga aylantirildi. Durroniylar davlati tugatilgaç (1818), K. Kobul amirligining markazi bölib qoldi. 1825 y.da amir Döstmuhammad afğon yerlarini bir butun qilib birlaştirişga xarakat qildi, bu esa keyinçalik Afğoniston davlatini vujudga kelişida muhim rol öynadi. Birinçi (1838-42) va ikkinçi (1878-80) Angliya-Afğoniston uruşlari davrida şaharning köp qismi buzildi. Sobiq şörolar qöşinining 1979 y. dek. da Afğonistonga tajovözkorona bostirib kirişi va 1992 y.da boşlangan içki fuqarolar uruşi davrida K. jiddiy zarar kördi. Şaharni 1996—2002 y.larda mutaassib «tolibon» içki muxolifat kuçlari egallab turdi. Ulardan ozod qiliş uçun olib borilgan aksilterror harbiy harakatlar tufayli K.da yana vayronagarçiliklar böldi.

K. — mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Avtomobil yöllari tuguni. Bagrom harbiy aerodromi, xalqaro aeroport bor. Avtomobil yöllari orqali Pokiston, Hindiston, Eron, Özbekiston va b. davlatlar b-n boğlangan. Afğonistonning eksport va import mollarining asosiy qismi K. orqali ötadi. K. va uning atrofida töqimaçilik (ip gazlama k-ti, jun va ipak gazlamalar, trikotaj f-kalari), oziq-ovqat, harbiy, yoğoçsozlik, maşinalarni ta'mirlaş va metall buyumlar tayyorlaş korxonalari, gugurt, kön poyabzal, gilam töqiş f-kalari, lak-böyoq, çinni, quriliş materiallari z-dlari, issiqlik elektr st-yasi, şahar yaqinida GES bor. Mayda hunarmandçilik korxonasi köp. K. — qoraköl teri b-n savdo qilinadigan markaz.

K.da FA, Tarix jamiyati, bir neça oliy öquv yurti, jumladan, un-t, bosmaxona, teatr, Kobul tarix-etnografiya muzeyi, jamoat kutubxonasi işlab turibdi. K. ikki qismdan iborat: eski şahar va yangi şahar. Yangi şahar qismida köplab zamonaviy binolar qurilgan. Şaharning köhna qismi Kobul daryosining jan. sohilida. Me'moriy yodgorliklaridan Bolo-Hisor qal'asi, Boği Bobur, Temurşoh maqbarasi, Çihil Sutun boği va saroyi, Muhammad Nodirşoh maqbarasi (20-a.) va b. saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОБУЛ — Афғонистоннинг пойтахти. Кобул вилоятининг маъмурий маркази. Кобул дарёси водийсида, ўртача 1820 м баландликда, Асмон ва Шердарвоза тоғлари орасидаги воҳада жойлашган. Иқлими субтропик континентал иқлим. Янв.нинг ўртача т-раси Г, июлники 26°, йилига 317 мм ёғин тушади. Аҳолиси 750 минг киши (2000). Птолемей асарларида К. Кобур шаклида учрайди. Юнон-Бақтрия подшолиги, Кушон подшолиги, кейинчалик эфталийлар давлати таркибида бўлган. Эфталийлар давлати таназзулга учрагач (6-а.), К.ни буддизм динидаги маҳаллий ҳокимлар (Кобул шохлари) идора қилган. 7-а.да араблар, 9-а.да саффорийлар босиб олган. К. Сомонийлар, Ғазнавийлар, Темурийлар давлатлари тарки-бига кирган. Шаҳар 1221 й.да Чингизхон қўшинлари томонидан вайрон қилинди. 1504 й. Бобур К.ни ўзи асос солган давлатнинг пойтахтига айлан-тирди. 1738 й. Эрон шоҳи Нодиршоҳ Афшар эгаллади. К. 1747 й. Дурронийлар давлати таркибига қўшиб олинди. Темуршоҳ Дурроний даврида (1773—93) К. пойтахтга айлантирилди. Дурронийлар давлати тугатилгач (1818), К. Кобул амирлигининг маркази бўлиб қолди. 1825 й.да амир Дўстмуҳаммад афғон ерларини бир бутун қилиб бирлаштиришга харакат қилди, бу эса кейинчалик Афғонистон давлатини вужудга келишида муҳим роль ўйнади. Биринчи (1838-42) ва иккинчи (1878-80) Англия-Афғонистон урушлари даврида шаҳарнинг кўп қисми бузилди. Собиқ шўролар қўшинининг 1979 й. дек. да Афғонистонга тажовўзкорона бостириб кириши ва 1992 й.да бошланган ички фуқаролар уруши даврида К. жиддий зарар кўрди. Шаҳарни 1996—2002 й.ларда мутаассиб «толибон» ички мухолифат кучлари эгаллаб турди. Улардан озод қилиш учун олиб борилган аксилтеррор ҳарбий ҳаракатлар туфайли К.да яна вайронагарчиликлар бўлди.

К. — мамлакатнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий маркази. Автомобиль йўллари тугуни. Багром ҳарбий аэродроми, халқаро аэропорт бор. Автомобиль йўллари орқали Покистон, Ҳиндистон, Эрон, Ўзбекистон ва б. давлатлар б-н боғланган. Афғонистоннинг экспорт ва импорт молларининг асосий қисми К. орқали ўтади. К. ва унинг атрофида тўқимачилик (ип газлама к-ти, жун ва ипак газламалар, трикотаж ф-калари), озиқ-овқат, ҳарбий, ёғочсозлик, машиналарни таъмирлаш ва металл буюмлар тайёрлаш корхоналари, гугурт, кўн пойабзал, гилам тўқиш ф-калари, лак-бўёқ, чинни, қурилиш материаллари з-длари, иссиқлик электр ст-яси, шаҳар яқинида ГЭС бор. Майда ҳунармандчилик корхонаси кўп. К. — қоракўл тери б-н савдо қилинадиган марказ.

К.да ФА, Тарих жамияти, бир неча олий ўқув юрти, жумладан, ун-т, босмахона, театр, Кобул тарих-этнография музейи, жамоат кутубхонаси ишлаб турибди. К. икки қисмдан иборат: эски шаҳар ва янги шаҳар. Янги шаҳар қисмида кўплаб замонавий бинолар қурилган. Шаҳарнинг кўҳна қисми Кобул дарёсининг жан. соҳилида. Меъморий ёдгорликларидан Боло-Ҳисор қалъаси, Боғи Бобур, Темуршоҳ мақбараси, Чиҳил Сутун боғи ва саройи, Муҳаммад Нодиршоҳ мақбараси (20-а.) ва б. сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.