Kod
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 469–470-b. — ziyouz.com
Kod (frans. code, lot. codex — qonunlar majmui) — 1) turli axborotlarni ifodalovçi şartli belgilar (timsollar) tizimi. K. belgilarining biror ma'noni anglatgan tugal ketma-ketligi söz deyiladi. K. sözlarida foydalaniladigan turli timsollar soni uning a s o s i deyiladi. K.ni yozma tarzda ifodalaş uçun köpgina raqamlar, sonlar (mas, 0; 1; ...57; 927 va b.), maxsus belgilar [mas, « — » (tire), « . » (nuqta) va ularning «omixta»lari] işlatiladi (q. Morze alifbosi, Telegraf kodi); 2) raqamli hisoblaş maşinalari (RHM) da programmalar (dasturlar) tayyorlaş uçun qöllaniladigan şartli belgilar tizimi. RHM da köpinça ikkilik pozitsion K. va ularga keltiriladigan K. qöllaniladi. RHM da arifmetik amallarni bajarişda algoritmlarni soddalaştiriş uçun töğri, teskari, qöşimça K.lardan foydalaniladi. Töğri K., odatda, sonlarni RHM ning xotira qurilmasida saqlaşda, teskari va qöşimça K.lar esa sonlar ustida arifmetik va b. amallarni bajarişda işlatiladi; 3) telemexanikad a — ma'lumotlarni aloqa kanali orqali uzatiş uçun möljallangan signallar tizimi; bunda radio xalaqitlarga turğunlikni ta'minlaş uçun korretsiyalovçi (tuzatuvçi) K.lar tuziladi. K.ning ayrim elementlarini ifodalaş va uzatiş uçun amplitudasi, çastotasi, fazasi va b. alomatlari turliça bölgan signallar qöllaniladi; 4)astronomiyada — kometalar, yangi va örta yangi yulduzlar kaşf qilinganligi, sayyoralarda noyob hodisalar közatilganligi va b. haqida rasadxonalar va astronomik telegrammalar xalqaro markaziy byurosi orasida özaro telegraf axborotlari almaşişda qöllaniladigan söz va raqamlar tizimi. Şakli Xalqaro astronomiya ittifoqi, KOSPAR (Ilmiy uyuşmalar xalqaro kengaşi) va b. xalqaro ilmiy taşkilotlar tomonidan belgilanadigan K. va axborot-bibliografik K.dan foydalaniladi. Sun'iy kosmik obyektlarni kuzatiş st-yalarining işini uyuştiriş uçun maxsus K. tuziladi; 5) harbiy K. — harbiy mazmundagi maxfiy ma'lumotlarni yaşirin uzatiş uçun qöllaniladigan şartli belgilar tizimi. Şartli belgilar ştablar tomonidan tuzilişi va raqamli, harfli va b. maxsus belgili bölişi mumkin. Umumiy qöşin K.lari va maxsus (bir qöşin turi yoki qurolli kuçlar xili, mas, aviatsiya, harbiy havo kuçlari, artilleriya va x.k.) Klar böladi. Ma'lum qisqa vaqt uçun yoki jang va operatsiya vaqtlari uçun tuzilgan sözlaşuv qamda radiosignal jadvallari eng va sodda harbiy K. xisoblanadi.
Q.: Telegraf kodi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КОД (франц. code, лот. codex — қонунлар мажмуи) — 1) турли ахборотларни ифодаловчи шартли белгилар (тимсоллар) тизими. К. белгиларининг бирор маънони англатган тугал кетма-кетлиги сўз дейилади. К. сўзларида фойдаланиладиган турли тимсоллар сони унинг а с о с и дейилади. К.ни ёзма тарзда ифодалаш учун кўпгина рақамлар, сонлар (мас, 0; 1; ...57; 927 ва б.), махсус белгилар [мас, « — » (тире), « . » (нуқта) ва уларнинг «омихта»лари] ишлатилади (қ. Морзе алифбоси, Телеграф коди); 2) рақамли ҳисоблаш машиналари (РҲМ) да программалар (дастурлар) тайёрлаш учун қўлланиладиган шартли белгилар тизими. РҲМ да кўпинча иккилик позицион К. ва уларга келтириладиган К. қўлланилади. РҲМ да арифметик амалларни бажаришда алгоритмларни соддалаштириш учун тўғри, тескари, қўшимча К.лардан фойдаланилади. Тўғри К., одатда, сонларни РҲМ нинг хотира қурилмасида сақлашда, тескари ва қўшимча К.лар эса сонлар устида арифметик ва б. амалларни бажаришда ишлатилади; 3) телемеханикад а — маълумотларни алоқа канали орқали узатиш учун мўлжалланган сигналлар тизими; бунда радио халақитларга турғунликни таъминлаш учун коррецияловчи (тузатувчи) К.лар тузилади. К.нинг айрим элементларини ифодалаш ва узатиш учун амплитудаси, частотаси, фазаси ва б. аломатлари турлича бўлган сигналлар қўлланилади; 4)астрономияда — кометалар, янги ва ўрта янги юлдузлар кашф қилинганлиги, сайёраларда ноёб ҳодисалар кўзатилганлиги ва б. ҳақида расадхоналар ва астрономик телеграммалар халқаро марказий бюроси орасида ўзаро телеграф ахборотлари алмашишда қўлланиладиган сўз ва рақамлар тизими. Шакли Халқаро астрономия иттифоқи, КОСПАР (Илмий уюшмалар халқаро кенгаши) ва б. халқаро илмий ташкилотлар томонидан белгиланадиган К. ва ахборот-библиографик К.дан фойдаланилади. Сунъий космик объектларни кузатиш ст-яларининг ишини уюштириш учун махсус К. тузилади; 5) ҳарбий К. — ҳарбий мазмундаги махфий маълумотларни яширин узатиш учун қўлланиладиган шартли белгилар тизими. Шартли белгилар штаблар томонидан тузилиши ва рақамли, ҳарфли ва б. махсус белгили бўлиши мумкин. Умумий қўшин К.лари ва махсус (бир қўшин тури ёки қуролли кучлар хили, мас, авиация, ҳарбий ҳаво кучлари, артиллерия ва х.к.) Клар бўлади. Маълум қисқа вақт учун ёки жанг ва операция вақтлари учун тузилган сўзлашув қамда радиосигнал жадваллари энг ва содда ҳарбий К. хисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.