Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kofe

    Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 676-b. — ziyouz.com

    Kofe KOFE(Soneag; arab. — qahva), qaqva daraxti — röyandoşlar oilasiga mansub köp yillik doim yaşil daraxt. Şarqiy yarim şarning tropiklarida, aksariyat Afrikada ösadigan 40 ga yaqin turi ma'lum. 5—6 madaniy turi Arabiston ya.o.da 14—15-a. dan, Braziliyada 18-a. dan ekiladi. Yevropaga K. uruği 1592 y. keltirilgan va K. içimligi içiş odatga aylangan. S. arabica (Arabiston K.si) va C.liberica (Liberiya K.si) köproq tarqalgan. Kofezorlarning asosiy qismi Braziliya (jahon böyiça yetiştiriladigan K.ning yarmi), Efiopiya, Kolumbiya, Yamanda joylaşgan. Indoneziya, Hindistonda ham ekiladi. Jahon böyiça K. daraxti ekilgan maydonlar 11,5 mln. ga, örtaça hosildorlik 6,16 s/ ga. K. östiriş uçun yetarli mikdorda namlik (yillik yoğin miqdori 2200—2300 mm) va örtaça yillik harorat 18° dan kam bölmagan tabiiy-iqlim şaroit zarur. K. yil böyi gullaydi va meva tugadi. Daraxti bal. 8—20 m. Gullari oq, xuşböy, ikki jinsli. Çetdan çanglanadi. Mevasi 2 uyali rezavor, 9 oyda yetiladi, töq yaşil mevalar dastlab sariq, pişiş davrida qizil rang oladi.

    K. uruği va qalamçasidan köpaytiriladi. Ötqazilgan köçati 5-yili hosilga kiradi. 30—40 yil hosil beradi. 1 tup daraxtidan 1 kg ga yaqin uruğ olinadi. Urugi tarkibida 13—14% azot moddalari, 0,65—2,7% kofein, 2—3% saxarin va b. mavjud. Ulardan kofein va K. içimligi tayyorlanadigan kukun olinadi. K. içimligi tayyorlaş uçun K. doni 180—200° xaroratda 20—30 min. davomida qovuriladi, yançiladi. Qovurilganda içimlikka jigarrang tus, xuşböylik va yoqimlik ta'm beradigan moddalar hosil böladi. K. kukunini issiq suvda eritib, şakar qöşib iste'mol qilinadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КОФЕ(Сонеаг; араб. — қаҳва), қақва дарахти — рўяндошлар оиласига мансуб кўп йиллик доим яшил дарахт. Шарқий ярим шарнинг тропикларида, аксарият Африкада ўсадиган 40 га яқин тури маълум. 5—6 маданий тури Арабистон я.о.да 14—15-а. дан, Бразилияда 18-а. дан экилади. Европага К. уруғи 1592 й. келтирилган ва К. ичимлиги ичиш одатга айланган. С. arabica (Арабистон К.си) ва C.liberica (Либерия К.си) кўпроқ тарқалган. Кофезорларнинг асосий қисми Бразилия (жаҳон бўйича етиштириладиган К.нинг ярми), Эфиопия, Колумбия, Яманда жойлашган. Индонезия, Ҳиндистонда ҳам экилади. Жаҳон бўйича К. дарахти экилган майдонлар 11,5 млн. га, ўртача ҳосилдорлик 6,16 ц/ га. К. ўстириш учун етарли микдорда намлик (йиллик ёғин миқдори 2200—2300 мм) ва ўртача йиллик ҳарорат 18° дан кам бўлмаган табиий-иқлим шароит зарур. К. йил бўйи гуллайди ва мева тугади. Дарахти бал. 8—20 м. Гуллари оқ, хушбўй, икки жинсли. Четдан чангланади. Меваси 2 уяли резавор, 9 ойда етилади, тўқ яшил мевалар дастлаб сариқ, пишиш даврида қизил ранг олади.

    К. уруғи ва қаламчасидан кўпайтирилади. Ўтқазилган кўчати 5-йили ҳосилга киради. 30—40 йил ҳосил беради. 1 туп дарахтидан 1 кг га яқин уруғ олинади. Уруги таркибида 13—14% азот моддалари, 0,65—2,7% кофеин, 2—3% сахарин ва б. мавжуд. Улардан кофеин ва К. ичимлиги тайёрланадиган кукун олинади. К. ичимлиги тайёрлаш учун К. дони 180—200° хароратда 20—30 мин. давомида қовурилади, янчилади. Қовурилганда ичимликка жигарранг тус, хушбўйлик ва ёқимлик таъм берадиган моддалар ҳосил бўлади. К. кукунини иссиқ сувда эритиб, шакар қўшиб истеъмол қилинади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.