Kogon tumani

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 468–469-b. — ziyouz.com

Kogon tumani - Buxoro viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent.da taşkil etilgan. K.t. viloyatning Buxoro tumani, şim.da qisqa masofada Vobkent tumani hamda şim.-şarqda Amu-Buxoro maşina kanalining özani orqali Navoiy viloyatining Qiziltepa tumani b-n çegaradoş. Mayd. 0,50 ming km2. Aholisi 53,4 ming kişi (2002). Tumanda 9 qişloq fuqarolar yiğini (Beklar, Sariyon, Bahouddin Naqşband, Kogon, Tutikunda, Siyozipoyon, Xöja Yakşanba, Yangi Hayot, Ubaçöli) bor. Markazi — Kogon ş.

T a b i a t i . Tuman relyefi tekislikdan iborat. Yer yuzasining örtaça bal. 222 m. Quyimozor platosining eng baland joyi 252 m (Olçin tepaligi), Kogon ş.dan janubidagi pastqam joylarning bal. 215 m gaça (Kunjaköl pastqamligi). Iqlimi kontinental. Yillik örtaça t-ra 15,G, yanv.niki 0°, iyulniki 29°. Minimal t-ra —25° (yanv. da), maksimal t-ra 46° (iyulda). Vegetatsiya davri 214 kun. Yiliga örtaça 125—140 mm yoğin töşadi. Yoğinning köp qismi qiş va bahorda yoğadi.

Tuman Amu-Buxoro maşina kanali orqali suv b-n ta'minlanadi. Kanalning 10 km qismi tuman hududining şim.- şarqiy çegarasidan ötadi. Quyimozor suv omboridan boşlangan kanalning bir qismi tuman hududini jan.dan kesib ötadi. Çöl zonasida qorakölçilik b-n boğliq çorva mollarining suv ta'minoti sizot va artezian quduqlar suvi yordamida amalga oşiriladi. Tumanning suğoriladigan yerlari Bu-xoro vohasiga tegişli bölib, u joylarda köp tarmoqli zovurlar sistemasi barpo qilingan. Ortiqça suvlar zovurlar orqali jan. ga — Dengizkölga yönaltirilgan. Kuyimozor platosi (qirlari) va pastqam şörxok, gips-qum-şağalli joylardan yaylov sifatida foydalaniladi.

Tuproği oç qönğir, qumoq çöl tuproği va şörxok. Suğoriladigan yerlarda begona ötlarning yuzdan ortiq turi uçraydi. Çöl zonasida gipsli toşloq yerlarda aççiqmiya, gulsapsar, şuvoq, astragal, tuyatovon, karrak, isiriq keng tarqalgan. Şörxok yerlarda şörajriq, yulğun, qamiş, va b. mavjud. Qumoq joylarda yaltirboş, arpagon, iloq va çölyalpiz qabilar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, çiya-böri, jayran va jayra, quşlardan söfitörğay, çumçuq, zarğaldoq, sudraluvçilardan gekkon kaltakesak, toşbaqa, sariq ilon, eçkemar; kemiruvçilardan körsiçqon, kiçik qöşoyoq, qumsiçqon, tipratikan, kalamuş va b. uçraydi.

Aho l i s i , asosan özbeklar (92,5%), şuningdek, turkman, tojik, qozoq, rus, tatar, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholi ziçligi 1 km2 ga örtaça 106,8 kişi.

Xöjaligi. K.t. xöjaliklari paxtaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Tumanda paxta tozalaş, yoğ, ğişt z-dlari, parrandaçilik f-kasi, 2 avtokorxona mavjud. Quyimozorda yiğmatemir beton z-di işlab turibdi. Q.x. mahsulotlarini qayta işlaydigan agrosanoat tarmoqlari, 150 dan ziyod xususiy firma va korxona faoliyat körsatmokda. Sanoat korxonalarining aksari qismi Kogon ş.da joylaşgan.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik. Jami ekin maydoni 16,1 ming ga, şu jumladan 8,4 ming ga yerga paxta, 5,6 ming ga yerga donli ekinlar, 0,5 ming ga yerga sabzavot, 1,3 ming ga yerga ozuqabop ekinlar ekiladi, 448 ga yer boğdan iborat.

K.t.da 12 şirkat xöjaligi, 1 jamoa, 4 payçilik, 244 fermer, 156 dehqon xöjaligi bor. Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 26,3 ming qoramol, 27,4 ming qöy va eçki, 27,1 ming parranda mavjud (2002). Asalari boqiladi.

K.t.dan (Kogon ş. orqali) qöşni mamlakatlarga boriladigan xalqaro t.y. ötgan. Avtomobil transporti tumanni viloyat markazi Buxoro ş. hamda qöşni tuman markazlari va b. şaharlar b-n boğlaydi. Avtomobil yöllarining öz. 230 km dan ortiq. Tumanda 22 umumiy ta'lim maktabi, gimnaziya, 7 madaniyat uyi, 20 jamoat kutubxonasi, 28 sport inşooti, kasalxona (230 örin), ambölatoriya, poliklinikalar mavjud.

Tarixiy-me'moriy yodgorliklardan Kogon ş. dagi tarixiy obidalar, Yangihayot qişloğidagi Sayid Amir Kulol, Qasri Orifon (Naqşband) qişloğidagi Bahouddin Naqşband me'moriy majmualari (14-a.) saqlangan.

K.t.da «Mehnat bayroği» gaz. çop etiladi (adadi 1180 nusxa).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КОГОН ТУМАНИ - Бухоро вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент.да ташкил этилган. К.т. вилоятнинг Бухоро тумани, шим.да қисқа масофада Вобкент тумани ҳамда шим.-шарқда Аму-Бухоро машина каналининг ўзани орқали Навоий вилоятининг Қизилтепа тумани б-н чегарадош. Майд. 0,50 минг км2. Аҳолиси 53,4 минг киши (2002). Туманда 9 қишлоқ фуқаролар йиғини (Беклар, Сариён, Баҳоуддин Нақшбанд, Когон, Тутикунда, Сиёзипоён, Хўжа Якшанба, Янги Ҳаёт, Убачўли) бор. Маркази — Когон ш.

Т а б и а т и . Туман рельефи текисликдан иборат. Ер юзасининг ўртача бал. 222 м. Қуйимозор платосининг энг баланд жойи 252 м (Олчин тепалиги), Когон ш.дан жанубидаги пастқам жойларнинг бал. 215 м гача (Кунжакўл пастқамлиги). Иқлими континентал. Йиллик ўртача т-ра 15,Г, янв.ники 0°, июлники 29°. Минимал т-ра —25° (янв. да), максимал т-ра 46° (июлда). Вегетация даври 214 кун. Йилига ўртача 125—140 мм ёғин тўшади. Ёғиннинг кўп қисми қиш ва баҳорда ёғади.

Туман Аму-Бухоро машина канали орқали сув б-н таъминланади. Каналнинг 10 км қисми туман ҳудудининг шим.- шарқий чегарасидан ўтади. Қуйимозор сув омборидан бошланган каналнинг бир қисми туман ҳудудини жан.дан кесиб ўтади. Чўл зонасида қоракўлчилик б-н боғлиқ чорва молларининг сув таъминоти сизот ва артезиан қудуқлар суви ёрдамида амалга оширилади. Туманнинг суғориладиган ерлари Бу-хоро воҳасига тегишли бўлиб, у жойларда кўп тармоқли зовурлар системаси барпо қилинган. Ортиқча сувлар зовурлар орқали жан. га — Денгизкўлга йўналтирилган. Куйимозор платоси (қирлари) ва пастқам шўрхок, гипс-қум-шағалли жойлардан яйлов сифатида фойдаланилади.

Тупроғи оч қўнғир, қумоқ чўл тупроғи ва шўрхок. Суғориладиган ерларда бегона ўтларнинг юздан ортиқ тури учрайди. Чўл зонасида гипсли тошлоқ ерларда аччиқмия, гулсапсар, шувоқ, астрагал, туятовон, каррак, исириқ кенг тарқалган. Шўрхок ерларда шўражриқ, юлғун, қамиш, ва б. мавжуд. Қумоқ жойларда ялтирбош, арпагон, илоқ ва чўлялпиз қабилар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, чия-бўри, жайран ва жайра, қушлардан сўфитўрғай, чумчуқ, зарғалдоқ, судралувчилардан геккон калтакесак, тошбақа, сариқ илон, эчкемар; кемирувчилардан кўрсичқон, кичик қўшоёқ, қумсичқон, типратикан, каламуш ва б. учрайди.

Аҳо л и с и , асосан ўзбеклар (92,5%), шунингдек, туркман, тожик, қозоқ, рус, татар, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳоли зичлиги 1 км2 га ўртача 106,8 киши.

Хўжалиги. К.т. хўжаликлари пахтачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Туманда пахта тозалаш, ёғ, ғишт з-длари, паррандачилик ф-каси, 2 автокорхона мавжуд. Қуйимозорда йиғматемир бетон з-ди ишлаб турибди. Қ.х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган агросаноат тармоқлари, 150 дан зиёд хусусий фирма ва корхона фаолият кўрсатмокда. Саноат корхоналарининг аксари қисми Когон ш.да жойлашган.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик. Жами экин майдони 16,1 минг га, шу жумладан 8,4 минг га ерга пахта, 5,6 минг га ерга донли экинлар, 0,5 минг га ерга сабзавот, 1,3 минг га ерга озуқабоп экинлар экилади, 448 га ер боғдан иборат.

К.т.да 12 ширкат хўжалиги, 1 жамоа, 4 пайчилик, 244 фермер, 156 деҳқон хўжалиги бор. Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 26,3 минг қорамол, 27,4 минг қўй ва эчки, 27,1 минг парранда мавжуд (2002). Асалари боқилади.

К.т.дан (Когон ш. орқали) қўшни мамлакатларга бориладиган халқаро т.й. ўтган. Автомобиль транспорти туманни вилоят маркази Бухоро ш. ҳамда қўшни туман марказлари ва б. шаҳарлар б-н боғлайди. Автомобиль йўлларининг ўз. 230 км дан ортиқ. Туманда 22 умумий таълим мактаби, гимназия, 7 маданият уйи, 20 жамоат кутубхонаси, 28 спорт иншооти, касалхона (230 ўрин), амбўлатория, поликлиникалар мавжуд.

Тарихий-меъморий ёдгорликлардан Когон ш. даги тарихий обидалар, Янгиҳаёт қишлоғидаги Сайид Амир Кулол, Қасри Орифон (Нақшбанд) қишлоғидаги Баҳоуддин Нақшбанд меъморий мажмуалари (14-а.) сақланган.

К.т.да «Меҳнат байроғи» газ. чоп этилади (адади 1180 нусха).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.