Köhna Ark

Köhna Ark — Xivadagi me'moriy yodgorlik (17—19-a.lar). Içan qalaning ğarbiy qismida joylaşgan. K.a. (tarhi 130 x 93 m)dagi binolar, asosan, 17-a.da Anöşaxonning öğli Arangxon davrida usta, şoir Mavlono Vafoiy tomonidan qurilgan. 1804—06 y.larda qayta tiklab ta'mir etilgan. K.a. tört hovliga bölinib, atrofi baland paxsa devor b-n öralgan. Şarq tomondagi darvozadan öng tomondagi yölakka ötilib, u orqali saroy masjidi va xonning zarbxonasiga boriladi. Haramxona arkning şim.da, körinişxona ğarbiy qismida, örtasida Oq şayx bobo köşki joylaşgan. Darvozaning çap tomonida xonning xizmatkorlari yaşaydigan xonalar, omborxona va otxonalar bölgan (saqlanmagan).

Zarbxona (14,0 x 17,0 m) Muhammad Rahimxon I hukmronligi davrida (1806— 25) bunyod etilgan. Masjid (15,8x 12,8 m) va ayvoni (7,4 x 13,0 m) hamda qator xonalar (10,0 x 10,0 m) hovli atrofida joylaşgan. Hovlining jan.dagi ayvon şim. ga qaratib qurilgan. Devorlari rang-barang parçinlar b-n bezatilgan. Şiftini ikki qatorli 6 ta ustun kötarib turadi. Ustun tepasi qoşlar b-n, poyustuni marmar kursilar b-n bezatilgan. Jan. devorining örtasida mehrob bor. Jan.-ğarbiy burçagiga esa minbar örnatilgan. Ayvonning yon tomonidagi eşikdan xonaqohga kiriladi. Uning devori çorsi ğiştlardan terilgan, bezaksiz. Tomi yoğoç tösinli vassalar b-n yopilgan. Zarbxonaning xonalari pişiq ğiştdan qurilgan, tomi balxi gumbaz b-n yopilgan (1937 y.da gumbazlari qayta tiklangan).

Körinişxona — xon qabulxonasi, Arangxon hukmronligi davrida (1686— 88) qurilgan. Hoz. körinişi Eltuzarxon tomonidan barpo etilgan (1804—06). Koşinqori bezaklari Olloqulixon hukmronligi davriga (1825—43) xos. Umumiy ölçami 27,8 x 26,9 m. Hovli (13,5 x 17,5 m)ning jan.da şimolga qaratib qurilgan baland ayvon va ikki yonidagi guldastalar koşin-parçinlar b-n bezatilgan. Ayvonning orqa tomonida xon qabulxonasi — taxt turadigan xona joylaşgan. Xona devorlari gançkori naqşlar b-n bezatilgan. Şarqiy devoriga kosamonlar işlangan. Ğarbiy devori muqarnasli, u yerda xonning taxti bölgan (hozir Moskvadagi qurol-aslaha palatasida saqlanmoqda). Xona şiftlari A. Boltayev va R. Maşaripovlar tomonidan qayta ta'mirlangan (1934). Çap tomonidagi eşikdan hovliga çiqilgan. Omborxona, otxona va xizmatkorlar yaşaydigan xonalarni (saqlanmagan) körinişxona b-n boğlaydigan yölak bor, uning öng tomonidagi kiçik hujradan zina orqali ikkinçi qanatga çiqilgan. Hovlining ğarbiy tomonida qator xonalar ikki qanatli bölgan (1998—99 y.larda ikkinçi qanati qayta tiklandi). Şim.dagi xonalar 20-a. boşlarida Yevropa uslubida qurilgan. Hovlining örtasida ğiştdan işlangan doira şaklidagi supaga çodir tikilib, u yerda xon elçilarni qabul qilgan.

Haramxona Muhammad Rahimxon II hukmronligi davrida qurilgan (1865- 1910). Umumiy hajmi 62,0 x 32,6 m bölib, katta hovli (50,0 x 14,5 m)ning şim. va şarqiy tomonida ikki qanatli qator xona va ayvonlar bor. Şim.dagi ikki qanatli xonalarning birinçi qavati Yevropa uslubida qurilgan, har biri b-n daxliz orqali boğlangan. Ikkinçi qanatda qator ustunli ayvonçalar bor. Fapbiy qismidagi ayvon baland qurilgan bölib, ikki yonidagi guldastalari b-n ajralib turadi. Guldastalar gumbazi rangli koşinlar b-n qoplangan. Ayvon tösinlari va ustunlari, panjaralar Xiva me'morligiga xos uslubda bezatilgan. Ayvon va xonalar şifti turli rangdagi böyokli naqşlar b-n bezatilgan. Gançdan kosamonlar va turli naqşlar işlangan. Hozir haramxonaning bir qismida muzey-qöriqxona idorasi joylaşgan.

O k, şayx bobo köşki ning umumiy hajmi 60x40 m, bal. 11 m bölib, xom ğiştdan piramida şaklida şarqqa qaratib qurilgan ikki qanatli ayvon şaklidagi bino (taxm. 2—3-a.lar). 16— 18-a.larda qayta qurilib, harbiy maqsadlar uçun moslaştirilgan. Köşkga ikki minora örtasidagi zinalar (1993—96 y.larda qayta tiklangan) orqali çiqilgan. Hozir Oq şayx bobo köşki 19-a. oxiridagi fotosuratlar va i.t. asosida asl holiga keltirilib, ta'mirlangan.

Abdusafiy Rahmonov.